чаалый диэнтэн хай. аата. Боппуолдьабыт саас уунан чаалыйыы бөҕө

чаалый диэнтэн дьаһ
туһ. Үүнээйи [росянка] чаалытар сүмэһинэ үөн этин буһарар састааптаах. МАА ССКОЭҮү

даҕ.
1.
көр чээлэй. Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим. С. Данилов
Сиэрэй солко сэбирдэх Сииктэҕэ тиийэ тэтэрдэ, Чаалай солко лабыкта Таска тиийэ тарҕанна. С. Васильев
2. Сүрүн өҥүгэр маҥан түү кыбытыктаах (хол., сылгыны этэргэ). ☉ С белыми вкраплениями в шерсти основной окраски, чалый (напр., о масти лошади). Чаалай сылгы
□ [Кырынаас] харатыҥы кугас (чаалай) дьүһүнэ ханна да суох буолан, уларыйан хаалар. Саха фольк.
русск. чалый

голубой; чаалай тииҥ голубая белка; чаалай солоҥдо голубой колонок; күөх чаалай халлаан светло-голубое нёбо.

1. сыһ., поэт. Киһи хараҕар быраҕыллар сиэдэрэйдик, дьэрэкээнник, кэрэтик (киэргэн, симэн). ☉ Ярко, броско, пестро и богато (украшаться, наряжаться)
   Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа, олоҥхо олоҕун олорбуппутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон аалай-чаалай таҥныбыппытый. Суорун Омоллоон
   Холбоонилбээн Хоһоонноохтоон, Аалай-чаалай Таҥнаахыйдаан Иһиэхэйиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хагдарыйбыт арыы тыалар Аалай-чаалай киэргэнэн Арылыйа лаглайдылар. С. Зверев
   Айылҕа барахсан Аалай-чаалай ситэн, Аҥаат-муҥаат тупсан, Кэрэ дьэрэкээн сибэккилэри Кэккэлэһиннэрбит. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт., поэт. Сиэдэрэй, кэрэ; күөх унаар (муҥутаан сиппит сайыҥҥы айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Цветущий, процветающий (о природе)
   Элбэх алаас аалай-чаалай Сирэмигэр үктэммитим, Чаҕыл ыйдыын, уулуун таалар Чуумпутугар ыллыыр этим. И. Гоголев

даҕ. Хара соҕус. ☉ Черноватый, темноватый
Ити кэмҥэ билиҥҥи кырынаас алаас чаалай харатыҥы кугас өҥнөөх дьүһүннээҕэ. Саха фольк. Хайа сир харатыҥы өҥнөөх бөдөҥ отонноро лоһугураһан сыталлар. Амма Аччыгыйа. Түүтүн төрдө харатыҥы, оттон кылаана кугастыҥы араҕас буоллаҕына, күрэҥ сылгы дэнэр. Сылгыһыт с.

побуд. от чаалый = вызывать тошноту; сүрэҕи чаалытар сыт тошнотворный запах.

намылый диэнтэн холб. туһ. Горькай сарыннарын ыгдатан, …… олорунан кэбиһэн баран төбөлөрө уһуннук намылыспыт чаалай бытыгын таҥнары имэриммэхтээтэ
А мма Ач чыгыйа. Айдар үрэх икки өттүгэр намылыһа үүммүт хатыҥнары одуулуу истэ. Н. Лугинов
[ Айыына уолунаан] Сиргэ дылы намылыспыт нуоҕай солко лабаалардаах чэгиэн чараҥ саҕатыгар куус туһан баран таалан туран сипсиспиппит. Далан

дьүһ. туохт. Сыыйа өҕүллэн аллара диэки иэҕиллэн түс (уһун, синньигэс эттиктэр үөһэ өттүлэрин туһунан). ☉ Плавно наклоняться, склоняться, сгибаться (о верхней части длинных и тонких предметов)
Кытылга көһүннэ Куоҕайбыт үөл иирэ Сүрэхпэр билиннэ Сааскы тыал бигиирэ. Р. Баҕатаайыскай
Хагдарыйбыт арыы тыалар, аалай-чаалай киэргэнэн, Арылыйа лаглайдылар, …… Куоҕайа нусхайан, Тоҕус хос томторҕолоох солкону Тоҕуоруччу анньыннылар. С. Зверев
ср. казах. кокай ‘выпрямляться при ходьбе, при сидении на коне’, калм. хоохээ ‘быть очень длинным и длинношеим’

I
тох диэнтэн холб. туһ. [Кыргыһыы кыдьыга] Кыа хааны тохсуһар, кыл тыыны бысыһар. Күннүк Уурастыырап
II
тоҕус II диэнтэн кэр
ахс. аат. [Госпитальтан] тохсус ыйыгар Орлов дьэ тахсыбыта. Суорун Омоллоон
Тохсус уола элбэхтик Иринньэҕирэр үөдэн этэ. И. Гоголев
Быйыл тохсус кылааһы бүтэрдэ. Н. Габышев
◊ Тохсус добун маҥан халлаан фольк. — Үөһээ дойду саамай муҥутуур чыпчаал араҥата, Үрүҥ Айыы Тойон олоҕо. ☉ Самый верхний ярус Верхнего мира, где живёт Верховное божество Үрүҥ Айыы Тойон
Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, …… Күөх чаалай уотунан күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай