I
туохт.
1. Хататынан чокуур тааһы охсуолаан уотта ыл. ☉ Высекать огнивом огонь из кремня. Хататынан уотта сах
□ Ньырбачаан эмиэ кыымы сахпыта, бу да сырыыга кыым эмиэ умуллубута. Далан
[Нэк Ньукулай] удьурҕай хамсатын хостоон табах уурунна, кыаны кымаахтаан чокууру кытта бииргэ ыга тутта, хататын охсон сахта. В. Протодьяконов
2. көсп. Туох эмэ кытаанаҕы чабыйан сытыытык тыаһаа (хол., ат туйаҕын туһунан). ☉ Звонко стучать по чему-л. твёрдому (напр., о копытах лошади)
Дьиэлэр таас эркиннэрин лаһыгырыы саҕан, уулуссаны бүтүннүү ааллаан, тааҥкалар киппэриһэллэр. Амма Аччыгыйа
Ытылҕан айаннаах табалар Ый уота ыһыллар муостаахтар! Ураһа уоттара кытыастар, Ууналааҥ, уот саҕар туйахтар! М. Тимофеев
3. көсп. Кимиэхэ эмэ туох эмэ санааны, иэйиини күөдьүт, туох эмэ уотун иит. ☉ Пробуждать, возбуждать, зажигать в ком-л. какие-л. чувства, мысли
Даша, эн мин дууһабар олоххо эрэл, муҥура суох таптал, инникигэ дьулуур уотун сахпытыҥ. Э. Соколов
Иһэр саас, иһэр саас, Эн эргит эдэрбин! Сүрэхпэр саҕан аас Сүтэрбит мичээрбин. В. Гольдеров
Уус-уран бөлөхтөр хардарыта сылдьыһыылара туһалаах буолуоҕа, элбэх саҥа санаалары саҕыаҕа. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. чах ‘высекать (искру, огонь)’, алт., тув. чак ‘высекай огонь’
II
1. аат.
1. эргэр. Куһаҕан саҥнаах күүс, тыын. ☉ Недобрая сила, недобрый дух
Саҥарарга сах ууһуттан аналлаах, Үөхсэргэ үөдэн ууһуттан үһүттэриилээх, Этиһэргэ ис-иһиттэн имэҥнээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өһөгөй дьалхаана Өрө үллэҥнээтэ, Өлүү дүбдүргэнэ, Сах быһылаана буолла. П. Ойуунускай
2. үөхс. Үөдэн. ☉ Чёрт. Бу туох сах эбитэй
□ «Мин буолтум иннигэр аһыыр да киһи көстүбэт
Саҕы сах илдьэ бардын!» — диэбит да [Чааччахаан] тахса көппүт, сүүрэн испит. Саха фольк. Хамаанда эрэ сах: үмүөрүһүү, үөрүү-көтүү соҕотохто хос иһигэр өрө ньиргийэ түстэ. П. Филиппов
2. саҥа алл. суолт. Ким эмэ тугу эмэ сөбүлээбэтин, абааһы көрөрүн бэлиэтиир. ☉ Выражает недовольство чем-л., огорчение
— Эт эрэ, Таал-Таал эмээхсин ханна барда? — Ээ сах, мин билиэм дуо? Саха фольк. [Былаас:] Сах, туох хабараан маһа түбэстэ. А. Софронов
♦ Сах билэр кэпс. — ким да билбэт. ☉ соотв. бог знает, чёрт его знает
Сах билэр. Уһун солкуобай көрдүү барар ини. В. Яковлев. Сах сиэтин (салаатын) кэпс. — туох эмэ кыаллыбатаҕы оҥоро, быһаара сатыырбыттан аны уурайабын, итинник хааллын диэн этии. ☉ соотв. чёрт с ним
Ээ, сах сиэтин кинилэри. Бэйэлэрэ өйдөрүн-төйдөрүн булуннуннар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. йах-йух ‘всякая всячина’
III
аат., эргэр. Туох эмэ буолар кэмэ. ☉ Момент, период времени, связанный с каким-л. событием
Аныгы албастаах сахха Айхалы тардыһан, Алҕаатаҕым буоллун Саҥа ыччаппын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санааргыыр сахха Саҥа санаа сайдан тахсар. А. Софронов
Көһөр сахха дьоннорбутун кытта бииргэ тутуспутунан сылдьарбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
◊ Хайа сах (сахха) — хайыы-үйэҕэ, көһүппэтэх курдук түргэнник, эрдэ. ☉ Неожиданно скоро, быстро, уже
Бурдуктара хайа сахха саһара буспут. Н. Якутскай
ср. казах. шак ‘период’, каракалп. шаҕ ‘пора’, бур. саг ‘время’, кум. чакъ, др.-тюрк. чах, тат. чак, уйг. чаҕ ‘пора, время’