несов. чыбырҕаа, чыҥырҕаа, чубур-ҕаа.

несов. чем кычыгырат, кылырҕат, чыҥырҕат, кычыгыраа, чыҥырҕаа; лязгать зубами тиискин кычыгырат.

чаҥый диэнтэн арыт
тыас туохт. Ким эрэ суордуура, таҥалайын таҥсыйан чаҥыргыыра. Далан
Чаҥырҕаан, чыҥырҕаан өтүйэ чабыйда. Таллан Бүрэ
[Хотой оҕото] суостаах баҕайытык чаҥыргыыра, тыҥырахтарын сараҥнатара. И. Сосин

чыҥырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Таҥалайдарыгар тылларын тамырҕатан саҥаран чыҥырҕаталлар. С. Руфов
[Оҕонньор] Тоҥ луому ылан Туруору саайан чыҥырҕатта. С. Васильев
[Хотой] Тордуох тумсун чуубурҕатан, Таас таҥалайын чыҥырҕатан, Түүлээх чөмчөкөтүнэн бүдүүлээтэ, Арылхай харахтарынан анаарда. П. Дмитриев

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ көбдөркөйү охсон, тэпсэн, бүтэйдиҥи быһыттаҕас тыаһы таһаар. ☉ Похрустывать, производить звук, похожий на хруст (напр., при раздавливании предмета или массы с рыхлой, ячеистой структурой)
Көрөн баран чыпчылыйыах иннинэ, Көҥдөй тыаһа көбүргээбитинэн барда. П. Ойуунускай
Киэһээҥҥи дьыбарга тоҥмут ириэрии Ыраахтан көбүргээн иһиллэр. С. Тарасов
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков

туохт. Тугу эмэ улахан тыастаахтык охсуолаа (хол., тимири, тааһы балталыыр, эллиир курдук). ☉ Бить, ударять по чему-л., производя громкий, звонкий звук (напр., при ковке железа)
Чаҥырҕаан-чыҥырҕаан өтүйэ чабыйда, Чаһыыран-иһиирэн игиитэ иэрийдэ, Тимирин аалыыта күрүлүү тоҕунна. Таллан Бүрэ
Хас күрдьэх харыйан, Хатан хайгыа чабыйан, Күкүр таас хайаны …… Икки аҥыы силэйбитэ буолуой? С. Васильев
Сүгэ биир кэм чабыйара мин кулгаахпар …… иһилиннэ. И. Тургенев (тылб.)
ср. др.-тюрк. чап ‘стегать, хлестать’, кирг. саба ‘сильно бить’, бур. саба ‘толочь’

I
чыҥырҕаа диэнтэн холб. туһ. Кутурук Куонаан хас биирдии тыллара Кураанап төбөтүн өтүйэнэн кырбаан эрэр курдук чыҥырҕастылар. Айталын
[Сэрииһиттэр] аттарын туйахтара таастан оҥоһуллубут курдук чыҥырҕастылар. КФП БАаДИ
Буулдьалар хахха тимиргэ түһэн чыҥырҕаһаллар. В. Быков (тылб.)
II
даҕ. Олус хатан, чуор, таҥалайгынан саҥарар курдук (үксүгэр куолаһы, саҥаны этэргэ). ☉ Звонкий, звучный, клекочущий (обычно о голосе)
Ити куолас кыыс оҕо куолаһа буолбатах, ханнык эрэ тыҥырахтаах кыыл оҕотунуу, чыҥырҕас. А. Сыромятникова
Саҥата чыҥырҕас, хайдах эрэ сир түгэҕиттэн иһиллэргэ дылы. «ХС»
Чыҥырҕас саҥаны иһиттим. В. Арсеньев (тылб.)

I
көр элгээн
Сөкү күөллэргэ чөҥөрүйэ уолан эрэллэр, арай, күөллэри барыларын холбуур сөкү бэйэтин элээнэ субуллан хаалбыт. А. Фёдоров
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
II
аат.
1. Ханнык эмэ сүрүн баһыйар дьүһүҥҥэ атын өҥүнэн харахха быраҕыллар балаһа, дьураа. ☉ Полоса чего-л., выделяющаяся цветом, формой на общем фоне
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков
Куобах суолунан элээн оҕотунан суолун муннараары туора-маары ойо-ойо кыыһы батыһыннаран барда. УуУЛ
Чаас аҥаара холобурдаах виноград угун элээннэринэн, чымырыыттаах таастарынан уонна кинилэр быыстарыгар үүммүт тамылҕаннарынан дьаарбайдым. М. Лермонтов (тылб.)
2. этногр. Былыргы саха таҥаһыгар (хол., соҥҥо, кэһиэччиккэ) сырдык дьураа, ойуу, сыһыары тигиллэр киллэһик эбэтэр оноо. ☉ Светлая полоска или вставка из другой ткани на старинной одежде якутов (напр., на пальто, безрукавке-жилетке)
Өлөҥ от үүннээх, манчаары батастаах, кылыс кымньыылаах, көппөх тэллэхтээх, көмүс элээн таҥастаах кылаҕадаһын кыыс сүүрдэн иһэн, иэнинэн түһэн хаалбыт. Саха фольк. Кэһиэччик холбоһуктарын санныттан саҕалааҥ, элээнин, уолугун хаппаҕын тигиҥ. ААН ТИиК

1. даҕ.
2. Чараас, намчы (быһар, охсор сэп-сэбиргэл биилээх өттүн этэргэ). ☉ Тонкий, небольшой в поперечнике, плоский (о крае режущего, рубящего предмета)
   Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
   Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОСС
   Кынаттара олус кыралар, хаптаҕайдар, ойоҕосторугар сыста сылдьаллар. СҮК
3. Кэтит, хаптайбыт быһыылаах (хол., мурун, булгунньах туһунан). ☉ Плоский, пологий (напр., о носе, холме)
   Кини ийэтин курдук киэҥ ыраас харахтаах, аҕатын курдук кэтит хаптаҕай муруннаах. Н. Якутскай
   Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо уонна бөппүрүөскэтин ылан, тардан барда. Л. Попов
   Патиссон диэн тыква тэриэлкэни майгынныыр хаптаҕай астаах суордун бөлөҕө. ЕАМ ББКП
4. аат суолт. Быһар, хайытар сэпсэбиргэл кэтит, лаппаҕар өттө. ☉ Плоская, боковая сторона клинка рубяще-режущего оружия
   Түөкүнэ, кинини көрөөт, быһаҕынан кибилиннэрэн эрдэҕинэ, саабылатын хаптаҕайынан сырбатан, онон салыннаран, тутан ылла. В. Чиряев
   — Өлөрүмэ, Баһылаай. — Иһит, Баһылай, этэр кэриэс тылбын. — Истэбин, бу баар! (батыйа хаптаҕайынан таһыйар). В. Протодьяконов
   Бурууһун куругар анньынан, көхсүн этитэн баран, кини тиэтэйэ-саарайа ходуһа диэки киирэн, күн уотун урсунугар хотуурун хаптаҕайа килбэчийэ турда. «ХС»
   ♦ Хаптаҕай кулгаах истибэтэх көр кулгаах
   Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Чаҕылыччы умайар, Хантан кээлтэ биллибэт — Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар эбит! Эллэй
   Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара (туора) харахтаах көрбөтүн көр кулгаах. Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы, чып кистэлэҥинэн, ыҥыран киллэр, хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харахтаах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр [табалар] ханналарын Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, Уһун уллуҥах билбэтин! В. Лебедев (тылб.)
   ◊ Атах хаптаҕайа көр атах
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕын хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин
   Бу баҕайыҥ биирдэ төбөм оройун тыыра суруттарбыт, оттон иккиһигэр атаҕым хаптаҕайын тобулу көтүппүт этэ, — диэн кини күлэ-үөрэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
   Сарын хаптаҕайа (лаппаакыта) көр сарын. Ньургун, икки саннын хаптаҕайынан көбүөргэ таарыйымаары, төбөтүнэн чиэстэнэ сытан бириэмэтэ уонна ахсаан таблотун уота кытарыҥныы дьиримниирин көрдө. Н. Лугинов
   Саннын хаптаҕайыгар түспүт сэнэрээт үлтүркэйин военврач эпэрээссийэлээн ылан кэбиспитэ. С. Никифоров
   Хаптаҕай от — сөкү диэн курдук. Тахсаннар хагдарыйбыт сөкүнү — хаптаҕай оту — оттоон киирдилэр. «ХС»
   Күөл кытыытынааҕы хойуу баҕайы хаптаҕай от быыһыгар сытынан кэбистим. Г. Колесов
   Ытыс хаптаҕайа көр ытыс II. Ольга кыргыттардыын күөлгэ киирэн, күлүмүрдэс сөрүүн ууга сөтүөлээтэ, ытыһын хаптаҕайдарынан ууну таһыйан, үрүҥ көмүс таммахтары өрө дьирибинэттэ. Л. Попов
   Туллукчаана остуолу ытыһын хаптаҕайынан тыастаахтык сырбатта. В. Протодьяконов
   ср. бур. хабтагар, хабтагай ‘плоский’

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эрэ сыстыбыт, олорон хаалбыт кири сууй-сот, ыраас оҥор. ☉ Чистить, очищать, вычищать, удалять грязь с когочего-л.
Эн сааҕын олус кичэйэн ыраастыыр быһыылааххын, ол да иһин ааттаах булчут буоллаҕыҥ дии. Т. Сметанин
[Эмээхсин] кыыһын дьиэ үлэтигэр төрүкү сыһыарбат, бэйэтэ эргиччи элэҥниирин сөбүлүүр, сууйан-сотон, ыраастаан тахсар. И. Никифоров
Эбиэккэ миискэтин түгэҕэр тиийэ ыраастыан иннинэ Манич остолобуойтан тахсыбат буолбут. ПН ДЫ
2. Бөҕү-саҕы, кири-хоҕу хомуйан суох оҥор, хомуйан ыл. ☉ Убирать, очищать от мусора, грязи, приводить в порядок что-л. Хотон түннүгүн бүөлүөр диэри анньыбыт ытырыык оту охсон тэлэкэлээн кэбистибит, тэлгэһэбитин ыраастаатыбыт. С. Маисов
Эр дьон дьиэҕэ суох этилэр, ийэм дьиэттэн тэйиччи турар титиик таһыгар кии ыраастыы, умата сылдьара. ЕА ЭС
Саас Эһэлээхтэн сайылыкка тахсыбыт кэннэ, холкуос хотоннорун иһин-таһын кылбаччы ыраастаан курулуур, бөҕү-сыыһы түптэҕэ уматар. КНЗ ОО
△ Туохтан эмэ туһата суоҕун, мэһэйдиири ылҕаан ыл, суох оҥор. ☉ Освобождать, очищать что-л. от чего-л. ненужного, мешающего
Умайбыт оскуола оннун ыраастаан, өссө ордук киэҥ оскуола акылаатын түһэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
[Тыһаҕас тириитин] тоҥмутун кэннэ сытыы көөбүлүнэн ис-тас өттүн кыһыахтаан ыраастаан кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ
3. Сиэниллэр астан ас буолбат, туһата суоҕун ылҕаан, хаҕылаан, быраҕан, сиэниллэрин эрэ аһылык гына бэлэмнээ. ☉ Очистить, убрать наружный покров, оболочку и другие несъедобные части с каких-л. плодов, семян, пригодных для еды, дичи, рыбы
[Михаил:] Чэ барбаппын. Эн бар. Мин хортуоппуй ыраастыам, дьиэ сууйуом. С. Ефремов
Онон Сахаайа билигин үлэтэ элбэх: ол кустары ыраастыырын ыраастаан, сорҕотун үргээн, булууска түһэриэхтээх. В. Гаврильева
Ийэм, күөс буһараары, балык ыраастыы олорор. Күрүлгэн
Сааскы сэлиэһинэй сыыс отторун ыраастыыр наадалаах. ХКА
4. эмт. Анал ыраастыыр эминэн-томунан бааһы бис, сот. ☉ Обрабатывать, смазывать что-л. каким-л. средством (напр., о ране)
Луохтуур аргыый аҕай испиирдээх баатанан ыраастыы соппута. Ф. Софронов
Онтон ыла аҕам көхсө баас үлүгэрэ буолла. Домна эмээхсин киирэн бааһын сууйар, ыраастыыр. ИСА
△ эмт. Эмтээх үүнээйи, отон уутун иһэн искин-үөскүн босхолоо, чэпчэт. ☉ Очищать организм (напр., принимая внутрь отвары лекарственных трав, ягод)
Урут көбүөр оту норуот эмчиттэрэ ииктэтэр, иһи ыраастыыр сириэстибэ быһыытынан бэрт киэҥник туһаналлара. МАА ССКОЭҮү
Дөлүһүөн уута кыыл куртаҕын ыраастыырга уонна ис ыарыытыттан харыстыырга туһалыыра. АВЛ ССКИи
5. көсп. Сиргин-уоккун, дойдугун өстөөхтөртөн босхолоо, киэр кыйдаа. ☉ Освобождать, очищать, возвращать обратно (захваченную врагом территорию)
Икки улууһу хайыы сахха кыһыллартан ыраастаабыт курдук сананаллар. Н. Якутскай
Биһиги өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдубутун ыраастаан, кыырыктаах кыргыһыынан суолбутун солонон, иннибит диэки бардар баран испиппит. А. Бэрияк
Атырдьах ыйын түөрт күнүгэр Белгородка киирдибит, сарсыныгар куораты ньиэмэстэртэн олоччу ыраастаатыбыт. «ХС»
6. көсп. Ким эмэ үтүө аатын (хол., киртитииттэн, холуннарыыттан) төнүннэр, тилиннэр. ☉ Защитить, вернуть, восстановить чьё-л. честное имя
[Маайа:] Арай тойон таҥара мин сүрэҕим ырааһын билэрэ буолуо, аны икки атахтаах миигин ыраастыырыттан ааста. А. Софронов
[Нүһэр Дархан:] Оҕом Өргөстөй, өргөскүн сытыылаа, Убайыҥ аатын-суолун ыраастаа, Мин бэрт бэдэрим буоларгын көрдөр! И. Гоголев
ср. др.-тюрк. арыт ‘чистить, очищать’