несов. чаҥырҕаа.

чаҥырҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Ойуун] кутуран куоҕайыктанна, мохсоҕоллуу чаачыгыраамахтаата, өксөкү кыыл буолан чаҥырҕаамахтаата. В. Яковлев

чаҥырҕаа диэнтэн хай
аата. Айдаан-куйдаан, суор кыланыыта, кыырт мохсоҕол чаҥырҕааһына илин сиэн үрдүн диэки сыҕарыйбыта. Далан
Арҕаа эҥээргэ кыырт чаҥырҕааһынын суор кыланыыта улам баһыйан испитэ. «ХС»

чаҥырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Тойон кыыл оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку
Хотой кыыл, кыра көтөрдөргө суоһурҕаан, таҥалайын чаҥырҕатара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эмискэ адьас аттыгар тааһы тааска охсуолаан чаҥырҕатар тыас иһилиннэ. Куорсуннаах

сыһ. Алтан курдук, алтаҥҥа маарынныыр (хол., өҥүнэн, тыаһынан эҥин). ☉ Медноподобно (напр., о цвете, звоне)
Саас-үйэ тухары туундара салгына сайа охсубут саһархай иэдэстэрэ дьэс алтанныы килбэс гынан хаалбыттара. Н. Заболоцкай
Мин эрдэ турбутум... Күн уота алтанныы күөх тыаны кытардан эрэрэ. Эллэй
Эрэдээктэр [Дайыылап] маҥнай туттуна сатыыр. Онтон куолаһа улам үрдээн, алтанныы чаҥырҕаан барар. Амма Аччыгыйа
Чаҥ алтанныы чаҥырҕаан, Киҥкиниир киэҥ халлаан Килбиэннээх курбуутугар тахсан Кэдэрги түһэн, Кэтэһэн олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй

даҕ. Бүттэтэ суох алдьаммыт, тырыттыбыт (хол., таҥас). ☉ Рваный, изорванный, разодранный (напр., об одежде). Тырыттаҕас ырбаахы
□ [Ньээм] сэбирдэхтэрэ …… икки ойоҕосторуттан ойута быһыллыбыт курдук буоланнар, тырыттаҕас көрүҥнээхтэр. МАА ССЭҮү
Кыракый дьон куолайдарынан чаҥырҕаан саҥарса-саҥарса, тырыттаҕас баарыстарын көрүөх бэтэрээ өттүгэр хомуйа охсоллоро. А. Куприн (тылб.)

чорой диэнтэн б
тэҥ көстүү. [Симэхсин эмээхсин] этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕатта. П. Ойуунускай
Батыллыбыт хомураҕыттан оронон иһэн көөртө, арай киниттэн чугас киһи атаҕа чороҥолуур. В. Протодьяконов
[Тойон кыыл] сойуо уһун тыла чороҥолоон, уот кыһыл бэлэһэ көбүөхтээн, ис-иһиттэн дуолан кимиэллээхтик чаҥырҕаан ылбахтаата. В. Яковлев

туохт. Тугу эмэ улахан тыастаахтык охсуолаа (хол., тимири, тааһы балталыыр, эллиир курдук). ☉ Бить, ударять по чему-л., производя громкий, звонкий звук (напр., при ковке железа)
Чаҥырҕаан-чыҥырҕаан өтүйэ чабыйда, Чаһыыран-иһиирэн игиитэ иэрийдэ, Тимирин аалыыта күрүлүү тоҕунна. Таллан Бүрэ
Хас күрдьэх харыйан, Хатан хайгыа чабыйан, Күкүр таас хайаны …… Икки аҥыы силэйбитэ буолуой? С. Васильев
Сүгэ биир кэм чабыйара мин кулгаахпар …… иһилиннэ. И. Тургенев (тылб.)
ср. др.-тюрк. чап ‘стегать, хлестать’, кирг. саба ‘сильно бить’, бур. саба ‘толочь’

туохт.
1. Туох эмэ чугаһыырын абааһы көрөн суоһурҕан, ытыраары, үрдүгэр түһээри гын. ☉ Проявлять раздражение при непосредственном приближении кого-л., угрожающего нападением (о лошади, хищниках)
Бэйэбэйэлэригэр үөрэнсибит, доҕордоспут буолан, тэбиэлэспэттэр, оҕолоругар боотурҕаабаттар уонна биэ олохтоох атыырыттан ордук буоһамтаҕай буолар. ПНИ ИС
Кыыл [эһэ], ыкка боотурҕаан, икки кэлин атахтарыгар туран баран, кырдьыгыныы-кырдьыгыныы тула эргичиҥнээтэ. А. Кривошапкин (тылб.)
Кини [хотой] миигин көрөөт, эмиэ кыыһырбыта, куттуурдуу туттубута, боотурҕаан чаҥырҕаабыта. Н. Якутскай
2. кэпс. Киһи туох эмэ тылыгар, көрдөһүүтүгэр кыыһыран, хаҕыстык хардар. ☉ На чье-л. обращение отвечать угрожающим раздражением
Бу киһи боотурҕаата миэхэ. ПЭК СЯЯ
Былырыын Бэстиинэби эдэрчи киһинэн солбуйар туһунан тыл көтөхпүттэригэр Кравчук кыыһыран боотурҕаан кэбиспит этэ. Софр. Данилов

I
чаҥырҕаа диэнтэн холб. туһ. Эккирэтэн иһээччилэр кыырт мохсоҕоллуу саҥаран чаҥырҕаһаллара. Далан
Мохсоҕол оҕолоро чаҥырҕаһаллара, хоптолор кыланаллара өрүс уутугар дуораһыйан субу иһиллэн турара. Ойуку
Балыксыт хотойдор чаҥырҕаһа-чаҥырҕаһа үөһэ көтө сылдьаллара. И. Федосеев
II
даҕ. Чаҥыргыыр тыастаах, хатан. ☉ Со звонким металлическим звуком
Бар дьоммор эҕэрдэ! Истиэхпин баҕардым, Эһиги чаҥырҕас тылгытын. С. Данилов
Чагда тыаҕа чаҥырҕас Чаччыгыныар чардырҕас. В. Чиряев. Чаҥырҕас тыастаах буоллаҕына, сытыы-хонуу кыанар оҕо эбит диэн үөрэллэр. ФГН СТС
III
аат., түөлбэ. Туундара кутуйаҕа. ☉ Лемминг
Киһиргээмэ, улахан суруйааччыларга сыстыма, эн, сир быта, туундара чаҥырҕаһа. Н. Габышев
ср. тунг. чиҥирикээн, маньчж. сиҥгери ‘мышь’