прил. разг. чакыр маҥан, наһаа кубархай баттахтаах (олус сырдык баттахтаах, хаастаах, кыламаннаах).

сыралый диэнтэн дьаһ
туһ. Чакыр таастары күн уота сыралытар. М. Ефимов

глухарь || глухариный; хара улар каменный глухарь; чакыр улар глухарь обыкновенный; эрдэҕэс улар глухарка # улар мэйии бестолковый, дурак.

көр чоҥкуччу
Чакыр кыыһа чаҥкыччы көрөн хаалбыт үһү (тааб.: мутук онно). Күһүҥҥү түүннээҕи хаһыҥнарга чаҥкыччы кырыаран баран, араастаан суламмыт-кэлэммит, кинээһи кыраабыт, сааммыт. И. Гоголев
Чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур

туохт. эб. Хомойор, дьиктиргиир дэгэттээх сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение с оттенком огорчения и удивления
Уолум ойоҕун баран аҕалбыта аҕыйах хонно да, ойоҕо туой тыаны сирэйдэнэр буоллаҕа үһү. Н. Неустроев
Ээ, бу киһи мэлдьи оонньуу-күлэ саҥарар буоллаҕа үһү. Амма Аччыгыйа
Бэл диэтэр, урукку өттүгэр икки атахтаах хаһан да үктэммэтэх үрэҕин баһа чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов

I
туохт. Сөмүйэҕин эбэтэр орто тарбаххын тойон эрбэххинэн бүк баттаан баран эмискэ төлө ыытан кими, тугу эмэ саай, оҕус. ☉ Щёлкать по чему-л., давать щелчок кому-л.. Илиим көхсүгэр тык
□ Ким эрэ биир сарсыарда кэнниттэн кэлэн …… ыарыылаах баҕайытык кэтэххэ тыкпыта. Амма Аччыгыйа
Анна, күүстээхтик сүүскэ тыгаат, суорҕан анныгар дьылыс гынан хаалла. Л. Попов
ср. кирг. тых, алт. тык ‘тыкать, втыкать, всовывать’
II
туохт.
1. Сырдыгынан сыдьаай, сырдат (күнү этэргэ). ☉ Излучать свет, светить (о солнце)
Күндү маска күн тыгар үһү (тааб.: таҥара күлүгэ). Күн маҥнайгы сардаҥалара тыган таас хайалар, чочумаастар төбөлөрүн кыһыл көмүс өҥүнэн киэргэттэ. Т. Сметанин
Кыырпах да былыта суох халлаан оройуттан күн сири-дойдуну итиинэн угуттаан чаҕылыччы тыгар. В. Протодьяконов
2. Күүскэ өрө ыһылын, өрө биэрэ сыт (хол., дьүүктэ уутун этэргэ). ☉ Брызнуть, бить струёй (напр., о ключевой воде)
Дьиктитэ диэн баар бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
[Уу] эн үтүөҕүнэн биһиги сүрэхпит уолан хаалбыт сыккыстара эмиэ өрө тыган бараллар. ППА БЭХКК

аат.
1. Дабыдалыгар уонна кутуругун кытыытынан эрэ үрүҥ куорсуннардаах, хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах, бөдөҥ мас көтөрө. ☉ Глухарь
Биирдэ эмэ хара улар тиит төбөтүгэр хатанан тугу эрэ тойоннообут курдук чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Дьөгүөрдээн өлөрбүт уларын сайбаарыччы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуор ыгым улардар Куллугуруу охсоллор. С. Данилов
2. көсп. Өйүн тута илик мэник-тэник оҕо (үксүгэр аҕыс-уон саастаах оҕо туһунан). ☉ Неразумный, глупый ребёнок, ещё не вошедший в сознательный возраст (обычно от восьми до десяти лет), озорник
Суһуохпун чороччу эринэн, Мэнигилээн дьэргэстэнэн, Оонньоон хоройдонон, Уончабын туолан, Уларбар түһэн сырыттахпына. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоннааҕар улар буолан барбыт. «ХС»
Онон бу сааһы оҕо улар буолар кэмэ дииллэрэ оруннаахха дылы. ЧКС АК
♦ Улар мэйии көр мэйии
[Өрүүнэ оҕонньорун:] Сараһын, сааһырдаҕыҥ аайы аар акаары, улар мэйии буолан иһэҕин. В. Ойуурускай. Улар мэник — мэниктэник, улдьаа (аҕыс-уон саастаах оҕону этэргэ). ☉ Бестолковый, озорной (обычно о ребёнке от восьми до десяти лет)
[Удаҕан — Кулун Куллустуурга:] Уруугун билбэт уһунуҥ тухары улар мэник, төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ III
Мас, туос ынахтардаах Мааны саас чаҕылынна, Ураҕас уһуу аттаах Улар мэник күнүм үүннэ. Н. Босиков
Улар мэник уолчаан сылдьаммыт ырбаахыбытын туу оҥостон балыктыыр үрэхпитин көрөммүн дууһалыын долгуйдум. «ХС»
◊ Аҥаалык (хара) улар көр аҥаалык
Арай улахан тиит үөһээ өттүн диэки биир аҥаалык хара улар аһыы олорор эбит. Саха фольк. Сүүнэ баҕайы аҥаалык улар саһыл хороонугар киирэн иһэн, баппакка иҥнэн хаалбыт. «ХС». Бэс улара — чакыр улар диэн курдук. Бэс улара Бүлүүгэ Чуона, Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйа, Аппайа, Бүлүүчээн уонна Кэмпэндээйи өрүстэр тыаларыгар ордук тэнийбит. Охсор хара улар көр оҕус I. Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сиэнчэр улар — хараҥа сиэрэйдиҥи, күллүҥү өҥнөөх, хара-сиэрэй тумустаах улар (чакыр улар уонна хара улар булкааһа). ☉ Тёмно-серый или помесный глухарь (гибрид обыкновенного и каменного глухарей)
Сиэнчэр улары атыннык «ыллык тумус» диэн ааттыыллар. Тиит улара көр тиит. Аҕам тиит уларын бултаабыт. Улар (куртуйах) охсор көр оҕус I. Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Улар охсуута — улардар ууһаары ханыыларын булсар оонньуулара, кэмнэрэ. ☉ Глухариный ток, токование глухаря. Учуонайдар улар охсуутун күһүн эмиэ кэтээн көрбүттэр. Хара улар — көхсө, кутуругун үрдэ маҥаннаах, хара тумустаах кыра улар. ☉ Каменный глухарь
Ас баһаам этэ: мас көтөрө бочугураһыттан хара уларыгар тиийэ, куобах этэ, үөлбүт собо. Күннүк Уурастыырап
Ээ, хара улар илэ бэйэтинэн эбит! Амма Аччыгыйа. Чакыр улар — харатыҥы сиэрэй өҥнөөх, кынаттара кугастыҥы, түөһэ маҥан бээтинэлээх, хабарҕата, куолаҕа от күөҕэ толбонноох, үрүҥ тумустаах улар. ☉ Глухарь обыкновенный, пальник. Чакыр улар кытыан отонунан, уулаах, уҥуохтаах отоннорунан, бэс иннэтинэн, туорааҕынан аһылыктанар. Эрдэҕэс улар — улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Кыһыллаай иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ, уһун токур кутуругун сиргэ соспут. Л. Попов
Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. улар ‘куропатка; глухарь; тетерев; горная индейка’

аат.
1. Ханнык эмэ уһулуччулаах сабыытыйа чиэһигэр тэриллэр үөрүү-көтүү, өрөгөйдөөһүн күнэ. ☉ Всенародный праздник. Норуот бүттүүнүн бырааһынньыга. 1 Маай бырааһынньыга
2. Ким эмэ туохха эмэ анаан тэрийбит үөрүүтэ-көтүүтэ, көрө-нара. ☉ Праздник (устраиваемый кем-л. по какому-л. поводу). Төрөөбүт күн бырааһынньыга
□ Ыһыах национальнай оонньууга, бырааһынньыкка кубулуйар
Саха фольк. Инженер Алексей Емельянов отут сааһын туолар бырааһынньыгар сылдьыбытым. ДФС КК
3. Туох эмэ үөрүүлээх, дьоһуннаах сабыытыйа буолбутун бэлиэтиир күн. ☉ День, ознаменованный каким-л. приятным, важным событием
Кини [Ойуунускай] кинигэтэ таҕыстар эрэ, биһиэхэ, учуутал техникумун устудьуоннарыгар, дьиҥнээх бырааһынньык, үөрүү, былдьаһан ааҕа охсуу, уларсыһыы. Амма Аччыгыйа
Сотору быһыт тутуллан бүтэр, [Эдэрдэр] олоххут устата өйдүү сылдьыаххыт, онон бу Күнү бырааһынньык курдук көрсөргө Туох эмэ кэрэхсибиллээҕи толкуйдааҥ. И. Гоголев
4. Туохтан эмэ үөрүү, астыныы-дуоһуйуу. ☉ Испытываемое от чего-л. наслаждение, чувство приятного
Ыалдьыкка кыһамньы уонна кинини кытта сэһэргэһии — ити барыта дьиэлээхтэргэ дьиҥнээх бырааһынньык курдук көстөр. И. Данилов
Бүгүн миэхэ бырааһынньык, Маҥнайгы хамнаспын ыллым. И. Гоголев
5. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, таҥара бырааһынньыга. ☉ Праздник по христианскому календарю (напр., Пасха, Рождество и др.)
Киристиэп бырааһынньыга буолан, иккиүс күн өрөөн-сынньанан баран, хас да хамыыһыйалары талан үлэлээбитэ. П. Ойуунускай
Суруйааччы урут түҥкэтэх, хараҥа тыа сирин оҕолоро кыһыҥҥы таҥара бырааһынньыгын хайдах атаарбыттарын туһунан кэпсиир. Софр. Данилов
Чакыр Охонооһойо киниттэн [Никонтан] саас аайы — сааскы Киристиэп бырааһынньыгар сүөһү төбөтүн эбэтэр сааскы быстарыы саҕана, аһыыра баранан, бурдук сыыһын ылан «салҕанара». А. Бэрияк. Тэҥн. таҥара

даҕ.
1. Ыарыыны үтүөрдэр, оһордор кыахтаах. ☉ Лекарственный, целебный, целительный, лечебный (напр., о воздухе)
Эти-хааны дьэгдьитэр Эмтээх салгын үрбүтэ, Көмүс өҥнөөх долгунум Күдээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Онно кини [саха омуга] кыргыстаах да, эйэлээх-иллээх да олоҕун арахсыспат аргыһа, миинэр миҥэтэ, эмтээх аһа, таҥнар таҥаһа — сылгыта — муус куйаар дойдуга тиийэ кэлистэҕэ. КДьА
Кытаҕастыы хам ылларбыт Кыыс оҕо сэбиргэҕэ Эмтээх иннэ укуолунан, Эдэр быраас көрүүтүнэн ыраастана оҕустаҕа, Ылыҥ, көрүҥ тоҕо баҕас кэрэтэй! С. Васильев
2. Кимиэхэ, туохха эмэ туһалаах. ☉ Полезный в каком-л. отношении
Ыт сааҕа бииргэ эмтээх диэбиккэ дылы (өс ном.). Сахаларга «кур ыт сааҕа курдуурга эмтээх» диэн өс хоһооно баара. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Ити алгыс тыллар Н.Е. Мординов курдук талааннаах суруйааччыларбытыгар туох эмэ эмтээх буолбут буолуохтаахтар. ЧКС ОДЬКИи
3. эргэр. Кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннаах. ☉ Имеющий отношение к чему-л. [— Эт эрэ, таабырыныҥ] туохха эмтээҕий? — Барымайга бары эмтээх. ПЭК СЯЯ
[Бу таабырын] аһыыр аска эмтээх, [оттон бу] — сүүрэр атахтаахха эмтээх. ПЭК СЯЯ
◊ Эмтээх бадараан көр бадараан
Манна баар: туус, уоттаах хайа, кырааскалаах хайа, таас туус хайа, эмтээх бадараан, таас чох! И. Данилов
Эмтээх бырыы — эмтээх бадараан диэн курдук (көр бадараан). Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
«Оҕолоор, — диэтэ учуутал, — эмтээх бырыы арамачыыс ыарыыны эмтиир». «ХС». Эмтээх оттор (үүнээйилэр) — ыарыыны тохтоторго, ыарыһаҕы үтүөрдэргэ көмөлөөх оттор (үүнээйилэр). ☉ Лекарственные растения
[Уот Хойостоон] араас эмтээх оттору билэр курдук кэпсиирэ уонна таба муоҕун ханнык эрэ үүнээйини кытта бииргэ мэлийэн, үчүгэй лэппиэскэни, хааһыны оҥоробун диир буолара. Амма Аччыгыйа
Кини сүрэҕэ ыалдьара. Ол ыарыытыттан эмтээх оту оргутан, ол уутунан эмтэнэрэ. Суорун Омоллоон
Биһиги тыаларбытыгар сир араас астара, эмтээх үүнээйилэр үүнэллэр. Ол иһин биһиги тыаны өссө ордук күндүтүк саныыбыт. «Кыым»
Хиимийэ уонна биология кафедрата Саха сиригэр үүнэр эмтээх үүнээйилэри, сүөһү аһылыга буолар оттор химическэй састааптарын үөрэтэрэ. «ХС». Эмтээх уу — үксүгэр сир анныгар үөскүүр, көннөрү уутааҕар үрдүк тэмпэрэтиирэлээх, киһи доруобуйатыгар туһалаах миньэрээллээх уу. ☉ Минеральные воды
Дьиктитэ диэн бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
Кулаар уонна Ньурба бөһүөлэктэрин чугастарыгар эмтээх уулар бааллар. «Кыым»

туохт.
1. Кими эмэ аатын ааттаан эбэтэр илиигинэн көрдөрөн чугаһаа, кэл диэ. ☉ Звать, подзывать кого-л. голосом, взглядом, делая знаки рукой
Мин кинилэри өр одуулаан бараммын, кэлиҥ өссө бэттэх диэммин, сөмүйэбинэн ыҥырдым. Суорун Омоллоон
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
— Яков! — Ананий ыҥырда. — Тугуй, истэбин. М. Доҕордуурап
2. Кимиэхэ эмэ ханна, туохха эмэ кэлэрин курдук эт (хол., ыалдьыттата, булка, тыйаатырга). ☉ Приглашать кого-л. куда-л. (напр., в гости, на охоту, в театр)
Кырдьаҕас астыннын диэн, Эдэр биһирээтин диэн, Эгэлгэ ыһыаҕы ыспыттар, Элбэх киһини ыҥырбыттар. Күннүк Уурастыырап
Наахараны күүстээҕинэн аатырдаллар. Ол иһин буолуо, биирдэ эсэһиттэр кинини булка ыҥырдылар. Т. Сметанин
Кини чэйин остуолга тардан кутуталаан баран, отчуттары чэйгэ ыҥырда. А. Бэрияк
3. Кими эмэ байыаннай сулууспаҕа барарын сорук туруоран модьуй, ирдээ. ☉ Привлекать кого-л. к чему-л. (напр., на военную службу в армии)
1914 сыллаахха Аан дойду бастакы империалистическай сэриитигэр А. Наумовы сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥыраллар. Софр. Данилов
Илгэ-быйаҥ эргийбит кэмигэр Эмиэ сэриигэ ыҥыраллар Сэрии буоларын сэрэтэр иннигэр Туруннубут нууччалар, сахалар. Дьуон Дьаҥылы
Баартыйа эһигини саа тутан хаан-уруу сэбиэскэй былааһы көмүскүүргэ ыҥырда. С. Ефремов
4. Кими эмэ үлэтин эбээһинэһинэн ханна, туохха эмэ кэлэрин ирдээ, көрдөс. ☉ Требовать или просить кого-л. явиться, прийти куда-л. «Субу тохтобулга милииссийэни ыҥырыам!» — диэтэ хондууктар. Амма Аччыгыйа
Дьоно ыксаан бырааһы ыҥырдылар. А. Фёдоров
— Начаалынньык ханнаный? — Суһал наадаҕа комендатураҕа ыҥырбыттара. Н. Якутскай
5. Дьону мунньан мунньаҕы тэрий. ☉ Собирать в одно место всех или многих, созывать (напр., собрание)
Саҥа бэрэссэдээтэллээх суруксут нэһилиэк мунньаҕын ыҥыран сир кэлимсэлээһинин уонна да атын араас боппуруостары туруорбуттар. Күндэ
Маҥнай кэлэн салайар кылааспын кытары билсиһэн баран, төрөппүттэр мунньахтарын ыҥырдым. Н. Лугинов
Сарсын партийнай мунньаҕы ыҥырыахха. М. Доҕордуурап
6. Кими эмэ туох эмэ үлэҕэ, дьайыыга көҕүлээ, тарт. ☉ Призывать, побуждать кого-л. к каким-л. действиям, поступкам
Бэрэссэдээтэл дьоннору Бэрээдэккэ ыҥырда, Горкомолтан кэлэ сылдьар Куонаанапка тыл биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх сырдык суолугар Ыҥырбытыҥ аан бастаан. П. Тобуруокап
Хаһыаттан көрдөххө, производствоҕа ыҥыраллар буолбат дуо? Ыанньыксыттыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
7. көсп., үрд. Кими эмэ тугунан эмэ ымсыырдан, умсугутан угуй, бэйэҕэр тарт. ☉ Зазывать, заманивать кого-л. чем-л.
Күөл уҥуор Сэргэлээх уопсайдарын уоттара бу баардыы ыҥыра, ымсыырда, долгута тырымнаһаллар. Н. Лугинов
Соҕотох Лена суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Т. Сметанин
Ыраах көстөн сындалыйан Тумул хайа ыҥырар, Ырыа курдук налыһыйан Туналыйа унаарар. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк., тюкр. чахыр, чакыр ‘звать, позвать, вызывать’