Якутские буквы:

Якутский → Якутский

чарааһаа

туохт.
1. Халыҥа суох, чараас буолан бар. ☉ Становиться тоньше, истончаться
[Саас] Түннүк мууһа чарааһаан, Тулуйбата — уулунна. Эллэй
Халдьаайылар хараарбыттар, сыһыыларга хаар улаханнык чарааһаабыт. Далан
2. көсп. Кэбирээ, мөлтөө-ахсаа, ырдьүдьэй (киһи туругун туһунан). ☉ Становиться хрупким, слабым, слабеть (о состоянии человека)
Балыыһаҕа өлөртөн куттанан чарааһыы сыттахпына, ханнык эрэ уһук үрэххэ дьикти таастары булбутун кэпсээбитин сэҥээрбэтэхпэр, [оҕонньор] миигин соччо аахайбат буолбута. Н. Габышев
Сааһыран, эбиитин ыарытыйан моһуогурар буолан истэҕиҥ ахсын чарааһыыгын. ТМ ДК
Сыл аайы олуһун чарааһаан, Надя барахсан хараҕа эрэ хаалла. ЛМ А
3. көсп. Аҕыйаан бар, көҕүрээ (ахсаан өттүнэн). ☉ Становиться меньше, уменьшаться (в количестве), редеть
Тыыннаах орпуттар сылтан сыл аайы кэккэбит чарааһаан эрэр. И. Эртюков
Аны туран били мустубут дьонум улам убаан, чарааһаан барда. Н. Заболоцкай
Ытар сэнэрээт, сэриилэһэр сэп-сэбиргэл саппааһа чарааһаата. А. Данилов
Олус элбэх сээкэйи атыыластым, харчым да чарааһаан барда. С. Никифоров
4. көсп. Дьэҥкэрэн, сырдаан, үчүгэйдик көстөр буол. ☉ Становиться тоньше, прозрачнее (об облаках)
Киэһэнэн хойуу, намыһах былыт чарааһаан хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньоотулар. Н. Габышев
[Өкүүчэ] Санаата сардаҥатааҕар сырдаата, Саһар хараҥа кытта чарааһаата. С. Васильев

Еще переводы:

утончиться

утончиться (Русский → Якутский)

сов. 1. (стать более тонким). синньээ, чарааһаа; 2. перен. (стать более изощрённым) урансый, уустугур, мындырбуол.

чаргыл

чаргыл (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ. Хаар уулуннаҕына чарааһыыра. ☉ Уменьшение толщины снега при таянии. Сылыйан, чаргыл буолла

чарааһат

чарааһат (Якутский → Якутский)

чарааһаа 1 диэнтэн дьаһ
туһ. [Отчут] Чаҕылыс-күлүмүр хотуурун Чарааһата таптайар. С. Тимофеев
Кэтэх өттүн хаптаһынныы суораллар, хатаран баран устуруустаан чарааһаталлар. Хомус Уйбаан
Баҕананы үүттэнэр сирин чарааһата хаптатан суоран бэлэмнииллэрэ. АЭ ӨӨКХ

сайбарыыннаах

сайбарыыннаах (Якутский → Якутский)

даҕ., поэт. Илгэлээх, быйаҥнаах. ☉ Несущий благо, радость, благодатный (напр., о весне)
Чурустуура куҥнаахпын Торолутар доҕуһуоллаах, Чарааһаабыт хаһалаахпын Хаҥаталыыр сайбарыыннаах Сайыҥҥыбыт барахсан Сыдьаайбалыы арылынна. С. Зверев
△ Күндү кэһиилээх, күндү кэһии тутуурдаах. ☉ Имеющий, преподносящий дорогие подарки
[Сонордьут] бырааһынньыкка диэри аны хас да күн тиргиччи тыаҕа хаамыа уонна дьэ кылааннаах түүлээх кырынаас кыбыныылаах, …… бэдэр бэлэхтээх, саһыл сайбарыыннаах кыайан-хотон ытынаан өтөхтөрүгэр төннүөхтэрэ. «Кыым»

убаҕастый

убаҕастый (Якутский → Якутский)

туохт. Сэдэхсий, чарааһаа, аҕыйаа (хол., баттах). ☉ Уменьшиться в количестве, стать реже (напр., о растительности)
Үрэх соҕуруу өттүнээҕи куулатыгар, хойуу мастаах ычык ойуурга убаҕастыйан барар. В. Протодьяконов
Саас түүлүүр бириэмэтигэр кыһыҥҥы түүтэ улам убаҕастыйан иһэр. ЕОВ ССТБ. Дарья Александровна бэйэтин хоһугар киирэн, утуйарыгар убаҕастыйбыт баттаҕын оҥосто олорон дьэ улаханнык чэпчээтэ. А. Толстой (тылб.)

сэндэҥэр

сэндэҥэр (Якутский → Якутский)

туохт. Чарааһаа, убаа, сэдэхсий. ☉ Становиться редким, редеть
Онтон хаары бүрүммүт хойуу ойуур улам арыттанан, сэндэҥэрэн баран, бөдөҥ бэстэринэн бүүрүктэнэн бүттэ. Амма Аччыгыйа
Тыа арыый сэндэҥэрбитигэр, иннигэр оһох үөлэһиттэн кыымнар кыламнаһа көтөллөрүн хара бэкир киһи көрдө да, сирэйинэн умса баран, түөрт атах буолан сыылынна. Е. Неймохов
[Хатыҥ чараҥ] уруккута хойуу мастаах эбит да, кэрдиллэн-кэрдиллэн, улаханнык сэндэҥэрбит. «ХС»
△ Убаан, сэдэхсийэн, уҥуоргу өттө көстөр буол (тыаны этэргэ). ☉ Просвечивать, проглядываться, просматриваться сквозь редкий лес
Эниэни дабайааттарын кытта тииттэр быыстарынан алаас сэндэҥэрэн көһүннэ. Софр. Данилов
Кырдьык бара түстэхпинэ — мастар быыстарынан Бүлүү эбэ сэндэҥэрэн көстүө. ПН ДЫ
Хопто [ыт аата] ойуур быыһынан тэбиннэ. Иннилэрин диэки тииттэр сэндэҥэрэн көстөллөр. «ХС»

дьэгдьий

дьэгдьий (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туохтан эрэ чэпчээ, сэргэхсий. ☉ Почувствовать себя от чего-л. лучше, легче, бодрее, взбодриться
Дьэ, ыллаа эрэ, хата, дьэгдьийиэҥ. А. Софронов
Олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Киһи ыар баттык оҥостубут санаатын сөбүлүүр, итэҕэйэр киһитигэр кэпсээтэҕинэ дьэгдьийээччи. Софр. Данилов
Оҕонньор үрэхтэн дьэгдьийэн тахсыар диэри остуолга күөс хоторуллан бэлэм буолла. С. Никифоров
2. Дьайҕар, сырдаа, ырааһыр (халлаан, салгын). ☉ Прояснеть, разрежаться (о небе, воздухе)
Онтон былыт чарааһаатаҕына, халлаан дьэгдьийэн, наҕыл мичээринэн чэмэлийэн ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Яков оҕонньор уот оттон, дьиэни сырдатта, буруо арыый дьэгдьийдэ. М. Доҕордуурап
[Былыт] Симэлий, эн, сүтэн. Кэм кэллэ - сөп буолла, Сир ийэ дьэгдьийдэ, силлиэ да аһынна. А. Пушкин (тылб.)
△ Сөрүүкээн, ырааһыран, тыынарга чэпчэки буол, чэбдигир. ☉ Становиться свежим, чистым, бодрящим (напр., о воздухе после грозы)
Налыйан, намыыннык наскыйан, Алыс да дьэгдьийдэ таһырдьа, Алартан хараҥа халыйда. Күннүк Уурастыырап
Самыыр түһэрин көрөбүн. Сир утаҕа ханан дьэгдьийэрин Мин көрөкөрө үөрэбин. И. Чаҕылҕан

халтаҥнаа

халтаҥнаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Мэччиллэн, тэпсиллэн эбэтэр курааннаан куурхат, халтаҥ буол (мэччирэҥи, ходуһаны этэргэ). ☉ Лишаться растительности, оголяться (о пастбище, земельных угодьях)
Тукаам, билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ кэлэн барыа. М. Доҕордуурап
Мэччирэҥиҥ хайдаҕый, алааһыҥ халтаҥнаабыт дуу? С. Васильев
Үрдүк, чөллөөх аҕай сирбитигэр от аанньа үүммэт, халтаҥныыр. Д. Апросимов
Мэччирэҥнэр эрдэ халтаҥнаабыттара. ТССКС
2. Түүтэ суох буол, соролон, чарааһаа. ☉ Облезть, истончиться, ободраться (о шкуре)
Халтаҥнаабыт таба тэллэҕи …… сүгэн барар буолла. Амма Аччыгыйа
[Аянитов] онон-манан халтаҥнаабыт эһэ тириитэ сабыылаах намыһах кириэһилэҕэ лах гына суулунна. Софр. Данилов
Кырса тириитин бастааҥҥы түүтэ уһуннук тааҕытыйбыт сирдэригэр кыһыҥҥы уһун уонна ньуолах түүтэ кэбирэх буолар, ол түмүгэр халтаҥныыр. ТВА ККИи
3. Тараҕай буол, тараҕайдан. ☉ Становиться лысым, лысеть
Егор Николаевич икки илиитинэн халтаҥнаан эрэр төбөтүн харбанар. Далан
4. көсп. Аччаа, аҕыйаа (хол., харчы туһунан). ☉ Становиться меньше, уменьшаться (по количеству — напр., о деньгах)
Кэргэммэр Маайаҕа харчым халтаҥнаан, икки солкуобайдаах биһилэх аҕалтым ээ. Н. Габышев

сойуус

сойуус (Якутский → Якутский)

I
1. Уопсастыбаннай кылаастар, бөлөхтөр, биирдиилээн дьоннор холбоһуулара, биир санааланыылара, түмсүүлэрэ. ☉ Тесное единение кого-чего-л., союз
[Баартыйа] Сүүһүнэн омук биир бырааттыы Модун күүс сойууһун тэрийдиҥ. Эллэй
Ленин кэриэс хаалларбыта: оробуочайдар уонна бааһынайдар бырааттыы сойуустарын инники да өттүгэр бөҕөргөтө турарга. КНК ВИЛТ
Дьоннор таптаһаннар кэргэныал буолан, хаһан да кинилэргэ көрсүһүллүбэтэх ыкса сойууһу, холбоһугу айаллар. ПБН ОПТ
2. Судаарыстыба холбоһуга. ☉ Государственное объединение
Үчүгэйиэн көҥүл сирбэр Чуумпу түһэн турара, Сэбиэскэй Сойуус ийэбэр Туйгун дьолу кутара. Күннүк Уурастыырап
Греция куорат судаарыстыбаларын Афины баһылыктаах сойуустара Персияны кытта эйэ түһэрсиллиитин да кэнниттэн үрэллибэтэҕэ. КФП БАаДИ
3. Общественнай холбоһуу, тэриллии. ☉ Общественное объединение, организация
Макаров ыччат сойууһун кэккэтиттэн туоратылынна. Д. Таас
П.А. Ойуунускай саха сэбиэскэй суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ. «ХС»
Билигин Саха сирин худуоһунньуктарын сойууһа бэйэтин кэккэтигэр биэс уон үс чилиэннээх. «Кыым»
◊ Идэлээх сойуус көр идэлээх
Алдаҥҥа сылдьан хайа оробуочайдарын идэлээх сойууһугар киирбитэ. «ХС». Производствоны салайыыга оробуочайдар киэҥник кыттыыларын ситиһиигэ сүҥкэн оруолу идэлээх сойуустар ылаллар. «Ленин с.»
II
аат., кэпс. Хаатыҥка чарааһаабыт, тэстибит уллуҥар халыҥатан тигиллэр хос уллуҥ. ☉ Пришитая к прохудившимся валенкам подошва
Быраканьыардаабыт сиргитигэр эн хаатыҥкаҥ сойуустаах уллуҥаҕын суола бэлиэтэнэн хаалбыт. Н. Борисов
Атахпытыгар сойуустаах хаатыҥкабыт таһынан алдьаммыт баата сону, суорҕаны алдьатан холуоһа тиктэн сылдьарбыт. «ХС»

элэй

элэй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’