прил. 1. (часть чего-л. целого) быстах, бытархай; 2. (случайный, нехарактерный) чааһынай, быстах; частный случай быстах тубэлтэ; 3. (личный) чааһынай, ойоҕос; частная переписка чааһынай суруйсуу; в частной беседе бэйэ ыккардыгар кэпсэтиигэ; 4. (связанный с владением личной собственностью) чааһынай; частная торговля чааһынай эргиэн; # частное обвинение юр. чааһынай буруйдааһын (биирдии киһи үҥсүүтүнэн туох эмэ дьыалаҕа холуобунай эппиэккэ тардыы формата); частное определение юр. чааһынай быһаарыы (бириигэбэр таһынан суут кини көрүүтүгэр киирбэт ханнык эмэ боппуруоска таһаарар быһаарыыта).

аат. Кэтэх бас билиигэ баар үп-ас, мал-сал. ☉ Частное имущество, недвижимое богатство
Үөл-дьүөл үктэллэнэн Үөдэн-таһаан өйдөнөн, Үбүмалы үрэйэн Үтүөбүн үлтүрүппэтим. А. Софронов
Үрүлүйэн туран муспут Үбүм-малым, сүөһүм-аһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда?! Күннүк Уурастыырап
«Уолуҥ баайдар үптэрин-малларын былдьаанталаан ылан иитиэ-аһатыа», — Сараапап ойоҕо ааны хайа быраҕан тахсар. Н. Якутскай

туохт. Бэйэ киэнин харыстаан, миэнэ, эйиэнэ диэн араарыс, көҥөө, батарыма. ☉ Ревниво оберегая свое (частное), не допускать, не терпеть других
Мархаттан арахсар айдаан саҕана алыс биир санаалаах курдук көстүбүт, «аҕа баһылыктар» туспа ыал буолан, нэһилиэктэринэн уонна нэһилиэк иһинэн аҕа уустарынан араарсан, атааннаспытынан бар дьону аймаабытынан барбыттар. Амма Аччыгыйа
Бары дойду фашистара, Кыраны-хараны кыаҕын ылан Кыргарынан кыдьыгыран, Атын омугу атааннаан туран, Аймыырынан дьарыгыран, Уолусхан сэриинэн уоран түспүттэрэ. С. Зверев
Атаанныыр, амныалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммат аҕата. Баал Хабырыыс

аат., кэпс. Киһи киһиэхэ туох эмэ быстах наадатын, илдьити суруйбута, сурук. ☉ Записанное на бумаге частное сообщение, поручение, просьба к кому-л. о чём-л., записка
Мэ, бу саппыысканы хаайыы улахан тойонугар сарсын илдьэн биэр. А. Софронов
Ийэ …… бэрт суһаллык Павел илиитигэр саппыыскатын анньан биэрбитэ. М. Горькай (тылб.)
△ Уол кыыска, кыыс уолга суруга. ☉ Любовная записка
«Бэйи, мин киниэхэ [кыыска] кыра соҕус саппыыската суруйуум», — диэт, Сэмэн сиэбиттэн болокунуотун ылан, биир лииһи туура тарта. Н. Якутскай
Оччолорго да саппыыска туппатах кыыс суох быһыылааҕа. Оттон билиҥҥи оҕолор диэн атын дьон. «Сахаада»

с. 1. сирэй; она хороша лицом кини сирэйинэн үчүгэй; 2. (человек) киһи; частное лицо чааһынай киһи; 3. перен. сирэй, туе бодо; не иметь своего лица бэйэҥ туе бодото суох буол; 4. (лицевая сторона) сирэй өрүт, илин, тас; гладить материю с лица таҥаһы сирэй өттүнэн өтүүктээ; 5. грам. сирэй; изменение глагола по лйцамтуохтуурсирэйдэри-нэн уларыйыыта; # в лице кого-л. сирэйдээн; институт в лице своего директора институт бэйэтин директорынан сирэйдээн; от лица кого-л. ким эмэ аатыттан; перед лицом чего-л. иннигэр, тирээтэҕинэ; перед лицом опасности куттал тирээтэҕинэ; лицом к лицу уун-утары, сирэй-сирэйгэ; юридическое лицо юридическай сирэй (сокуонунан бырааптаах уонна эбээһинэстээх тэрилтэ, предприятие); лица нет на ком-л. сирэйэ сирэй дьүһүнэ суох (напаа куһаҕаныттан эбэтэр куттанан, соһуйан кубулуйбута бэрдиттэн); показать товар лицом үчүгэй өттүнэн көрдөр (тугу эмэ); лицом в грязь не ударить түһэн-охтон биэримэ; знать в лицо кого-л. көрөн бил; смотреть (или глядеть) в лицо чему-л. уун-утары көр, чаҕыйыма; не к лицу кому-л. себе суох, дьүөрэтэ суох.

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’