важный; кичливый, чванливый; үтүөмсүк киһи кичливый человек.

даҕ. Бэйэтин улуу курдук сананар, улахамсык. ☉ Высокомерный, кичливый, чванливый. Улуутумсук киһи
□ [Баай дьоннор] Улуутумсук маанылар Сыалаах эти сии-сиилэр Бары суордуу хааҕыргыыллар. И. Гоголев

даҕ. Киэбирэрин сөбүлүүр. ☉ Кичливый, чванливый, высокомерный
Дьаакыбылап кулуба, улахамсык, киэбиримсэх муҥутаан, мин уолбун кыыс сириэ диэбэт этэ. Н. Якутскай
Женевьева албын-түөкэй, мөкү, дэбдэҥ, киэбиримсэх …… дьон ортолоругар сылдьара. Н. Чернышевскай (тылб.)

I
тоотоҥноо диэнтэн холб. туһ. Оҕолор тоотоҥноһоллор. Болот Боотур
Ньирэйдэр күөҕү …… кэһэ сылдьан, алааһы бас билэн тоотоҥноһоллор. КН ПБ
II
даҕ. Улахамсыйа, улаханнык дьоһумсуйа туттубут. ☉ Высокомерный, чванливый
Тоотоҥноспут үөрэхтээхтэр Тоҥхоһоллор миэхэҕэ. С. Тимофеев

даҕ.
1. Бэйэтин атыттартан үрдүктүк саныыр буолан киэбирэр, улаатымсыйар, бэрдимсийэр. ☉ Спесивый, чванливый
Арай киэмсик ыччаттар Туспа туттан сылдьаллар. С. Данилов
Тыһыынчанан үптэнээт, Тымныы, киэмсик буолумаар. Р. Баҕатаайыскай
«Талааннаах дьон бары киэмсик буолааччылар, оттон бу киһи эйэҕэс эбит», — дии санаабыта шах. Агидель к.
2. Киэргэнэрин, маанымсыйарын сөбүлүүр. ☉ Щегольской, щеголеватый
Муодунайдык таҥныбыт, киэмсик уола хаан. Н. Габышев
ср. тюрк. кээн ‘много, очень много’, п.-монг. кеге ‘красивый, прекрасный, украшенный’

1. даҕ. Харса-хабыра суох, толоос, дохсун (хол., майгы). ☉ Нахальный, наглый, дерзкий (напр., нрав)
   Баай бардам, тот дохсун (өс хоһ.). Бу бардам уол кэккэттэн урутаан бараары муҥнуур буоллаҕа. Кинини хайдах эмэ гынан ахсымнаабат гына иитиэххэ наада. Эрилик Эристиин
   Даарыйа да эмээхсин намылхай саҥатынан уолун бардам быһыытын намырата соруммата. Амма Аччыгыйа
   Тусахов уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. Софр. Данилов
2. аат суолт. Харса-хабыра суох буолуу, толоос быһыы. ☉ Наглость, дерзость, спесь
   Мин аҕам бардамын билбэккэ дылы Сырдык тыын көмүскэлигэр эргэ барбыт буруйдаах буоллаҕым. Эрилик Эристиин
   Норуот Тыгын бардамын, ордуоһун, баттыгаһын, аҥаардас сэриинэн, өлөрүүнэн-сүтэриинэн дьарыктаммытын сэмэлиир. Саха сэһ. I
   Бардамы бахтат, Дохсуну тохтот, Көлдьүнү күөй! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хара санаа Хаҥыл бардама, Харса суоҕа Хампарыйбыта. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. дохсун
   ср. монг. бардам ‘гордый, чванливый’
   ◊ Бардам баай – баай киһи тостутуора, толоостук быһыыланарын ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, отражающий крутой, деспотичный нрав богатого человека (богача)
   Ол гынан баран Күр үп Күнүскү үлэттэн көстүбэт, Бардам баай Балыыра суох барҕарбат. А. Софронов
   Ол сирбит быйаҥын киниэхэ орооммут Күннэтэ оҕустуу көлүллэр этибит. Бардам баай ап-чарай илимэр иҥнэммит Бакаайы кэтэрбит, бакыйан иһэрбит. С. Васильев. Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах фольк. – булчуттары араҥаччылыыр Баай хара тыа иччитин хоһуйар эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании лесного духа – щедрого покровителя охотников
   Бардам тутуу Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм, Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүлээ! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Баай хара тыам иччитэ, Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Бастаах бэйэбин бакытан тураммын Эҕэрдэлээн эрэбин. А. Софронов
   Бардам тутуу, барылы кэскил Баай Барыылаах эһэҕит кэлэн турабын! Амма Аччыгыйа

аат.
1. Киһи олорор көп этэ; сүөһү, кыыл кутуругун төрдүн тулатынааҕы сымнаҕас, көп этэ. ☉ Задняя часть тела человека ниже спины, задница, зад; задняя часть туловища у животных
Эмэһэлэрэ ибили таһыллыбыт, кыайан олорбот буолбут бааһынайдары кытта миигин олордон кэбистилэр. П. Ойуунускай
Уу чоккурас буолбут тыбыс-тымныы эттээх уолун ыга кууһан көтөҕөн ылла уонна хаста да эмэһэҕэ охсуолаамахтаата. Н. Лугинов
[Эһэ] кэлэн тиити өрө сулаамахтаан көрдө да, Түргэн [ыт аата] биир кэм түһэ турар буолан, тахсыбата. Инньэ гынан, эһэ эмэһэтин тиит төрдүгэр анньан баран олордо. Суорун Омоллоон
Кини [Сунтаар быһыйа Кырылыап] куобаҕы саата суох ситэн ылан эмэһэҕэ дэлби тэбэн өлөрөрө үһү. ВНЕ НЭНь
2. кэпс. Туох эмэ кэтит түгэҕэ, олоҕо, тэллэҕэ. ☉ Расширяющееся, раздающееся к низу основание, нижняя часть чего-л. (напр., кочки). Бугулуҥ эмэһэтин үчүгэйдик харбаа
□ [Оҕо хотой] силлиэлиин-холоруктуун сир ийэ үрдүгэр сипсийэн [түспүтүгэр] …… эт эттиирдэрэ эмэһэтинэн лигийэн эккирээтэ. Эрилик Эристиин
«Сылгы» диэн улахан, нэлээ күөллэр кытыыларыгар лэбин от олохторо (төгүрүк, кыра) намыһах, кэтит эмэһэлээх дулҕалар үөскээбиттэрин ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Сорох тыллары кытта ситимнэстэҕинэ, үөхсүү суолтатын ылынар. ☉ В сочетании с некоторыми словами приобретает бранное значение
Кэлтэгэй эмэһэ. ПЭК СЯЯ
Эн, бадаҕа, ити аптаныамыйа амньыыстыйатын итэҕэйэн, киирэн биэрээри, эмэһэ сирэйдэнэн олороҕун быһыылаах. Суорун Омоллоон
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ? Күндэ
♦ Бөрө эмэһэтэ көр бөрө. Ол туһунан Балаайа эмээхсиҥҥэ, бөрө эмэһэтигэр, кэпсээмэ
□ Ээ, бөрө эмэһэтэ, күөртэҥнээмэ! ПЭК СЯЯ
Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар көр муҥур I. Муҥур эмэһэҕинэн Буору хаһан Муҥутуу олордоххуна …… Түөкүн Манчаары Кэлэн барыбытын Кэнэҕэс кэпсээн оҥостоор! Эрилик Эристиин. Ыарахан (ыар) эмэһэҕин хоҥнор — ыарырҕаатаргын, сүрэҕэлдьээтэргин даҕаны, син туран бар, тугу эмэ гын. ☉ С трудом, неохотно, но всё же приниматься за что-л., идти на что-л. (букв. оторви свой тяжёлый зад) [Күкүр Уус:] Тукаам, Бииктэр, эйиэхэ бараары гыммытым, сүбэлэтэ
[Бииктэр:] Ол туох буолан ыар эмэһэҕин хоҥнордуҥ, улуу Уус улуутуйан олорумунаҕын. Суорун Омоллоон. Ыарахан (ыар) эмэһэлээх — онно-манна барарын-кэлэрин наһаа ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ соотв. тяжёл на подъём (букв. у него тяжёлый зад)
От кэбиһиитигэр аара баран иһэн Бүөтүргүтүн ылан бардаргыт абыраныа этигит да, ол киһигит ыарахан эмэһэлээх, хайыыра буолла. «Кыым». Эбиитин эмэһэҕэ тэп кэпс. — куһаҕан үөһэ өссө куһаҕаны оҥор. ☉ Добить уже побеждённого, обидеть обиженного (букв. вдобавок в задницу пнуть)
Ити кэнниттэн эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, Тоҕус толугурдаах торбоһун Ньоҕоҕун, дьэбэрэтин Тобугун хараҕар диэри кэспит Дьахтар киһи чанчарыга Дьаардаах хотонуттан Тахсан кэллэ. Саха фольк. Сөбүн мөхпүттэрэ. Эбиитин эмэһэҕэ тэбэн, аны быыгабар биэрбиттэр үһү. НАГ ЯРФС II. Эмэһэ быһаҕас кэпс. — киэбирэн киһиргиир киһи. ☉ Чванливый хвастун
Ол киһи, эмэһэ быһаҕас, кэпсээнэ диэн. НАГ ЯРФС II. Эмэһэҕэ тэбилин кэпс. — хантан эмэ куотарга, суох буола охсорго күһэлин, үүрүлүн. ☉ соотв. коленом под зад (получить)
Томскайга тиийбиппит кэннэ, аҕыйах хонон баран, эсердэр бырабыыталыстыбалара — «Директория» — эмэһэҕэ тэбиллибитэ. П. Ойуунускай. Эмэһэлиин көҥдөй кэпс., күл.-ооннь. — уһаат иһигэр саҥарар курдук улахан, дуорааннаах, сөҥ куоластаах (ордук оҕону күлэн этэргэ). ☉ Обладающий громким звучным голосом (обычно о детях; букв. у него зад полый)
Кыратын көрүмэ, эмэһэлиин көҥдөй. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтигэр бүк киирдэ кэпс. — тугу гыныан билбэт гына олус куттанна, дьулайда. ☉ Перепугаться, перетрусить, не знать куда деваться от страха. Эмэһэтигэр муус купчуур киирбит элэк. — тугу гыныаххын билбэккэ, кыһалҕа кыһарыйан эрэ көдьүүһэ суох түбүгүрэн таҕыс. ☉ Суетиться, не знать, за что браться, будучи подгоняемым большой нуждой (букв. в его задницу воткнут ледяной купчуур)
<Эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт — көр кыбылын. [Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон. Эмэһэтин кирсэ быстыбыт кэпс. — бэйэтин туруору күүһүнэн киһиргиир. ☉ Хвастаться своей физической силой (букв. у него порвалась кольцеобразная мышца вокруг заднего прохода). Эмэһэтин тыаһыттан үргэр кэпс. — кыраттан да тымтар, өһүргэнэр. ☉ Оскорбляться, сильно обижаться на кого-л. из-за всякого пустяка (букв. пугается звука собственной задницы). Эмэһэтинэн ылла кэпс. — кими эмэ дьиҥ тулуурунан, дьүккүөрүнэн, өсөһүнэн кыайда (хол., дуобат, саахымат оонньуутугар). ☉ Добиваться чего-л. (напр., победы в чём-л.) исключительно своим упорством, терпением, усердием (букв. брать задницей)
Тэҥ баайыылаах саахыматчыттар этэ. Бүгүн баҕас эмэһэтинэн ылла. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтиттэн кумах тохтор — бэйэтин үтүөтүн хайҕаа да хайҕаа буолар; киэптээн, киэбирэн киһиргиир. ☉ Самодовольно и кичливо говорить о своих достоинствах, хвастаться, бахвалиться (букв. с задницы его песок сыплется). Эмэһэтэ да билбэтэ кэпс. — туох эмэ буолбутун төрүт билбэккэ да, сэрэйбэккэ да хаалла. ☉ соотв. ни сном, ни духом (букв. даже задница не почуяла)
Хоноһолор кэлбиттэрин эмэһэтэ да билбэккэ утуйа сытта. НАГ ЯРФС II
◊ Саа эмэһэтэ — саа уоһа холбонор мас чааһа. ☉ Деревянная часть ружья, к которой прикрепляется ствол, ложа ружья
Тиэтэйэ-саарайа, саатын эмэһэтин өһүлэн баран, тимирин орон анныгар уурар. Суорун Омоллоон
(Саатын эмэһэтин олордор). Чэ, бэлэм. Бу баҕайы аны уот биэрбэтэ дуу? Суорун Омоллоон