1) чека; тэлиэгэ хараҕата чека телеги; 2) засов; аан хараҕата засов на двери.

1) приделывать чеку; тэлиэгэни хараҕалаа = вкладывать чеку в отверстие оси; 2) делать засов; ааны хараҕалаа закрой дверь на засов; 3) скреплять что-л. посредством чеки; 4) перен. редко пригвождать; пронзать.

1) имеющий чеку; с... чекой; 2) имеющий засов; с... засовом; 3) уст. имеющий палочки-застёжки; с... палочками-застёжками; хараҕалаах сэлэ толстая верёвка с палочками-застёжками (для привязывания жеребят); аҕыс хараҕалаах сарыы таҥас ровдужное платье с восемью крючками.

прил. чековай, чек; чековая книжка чековай киниискэ.

аат.
1. Тугу эмэ (хол., тус-туспа чаастары) арахсыбат гына холбуур киин, сүрүн. ☉ Стержень для соединения или удержания на нём каких-л. деталей механизма, чека ΄ (напр., оси телеги, гранаты)
Маузербын уҥа илиибэр, кыранаатабын хаҥас илиибэр эстэр чекатын хараҕатын ылан кэбиһэн баран туппутум уонна хайа тоҕойугар сүүрэн түспүтүм. Н. Якутскай
Люба Борис диэн ааттаабыт уола туох да саҥата суох туран кэллэ, бирисиэп массыынаҕа холбонор хараҕатын сулбу тарта. Г. Васильев
△ Биэтилэҕэ кэтэрдиллэр мас тимэх. ☉ Приспособление в виде деревянного стержня, который вдевают в петлю для застёгивания одежды, застёжка
Онньунан үктэммит ынах этэрбэһин оһун отунан бобута баайталаабыт, халтаҥнаабыт хах сонун хараҕанан тимэхтэммит. Эрилик Эристиин
△ Уһун ситии сэлэҕэ холбуу кулуннары баайарга оҥоһуллар кыра тоһоҕо мастар. ☉ Палочки-застёжки для привязывания жеребят к длинной кожаной или волосяной верёвке
Кулуҥҥа кулуннары тиһэр, баайар уһун уон икки хараҕалаах, эриэн ситии сэлэ диэн ааттаан оҥороллоро үһү. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Аан, эбэтэр атын оҥоһук олуура (сыҕарыччы анньан олуллар, хатанар). ☉ Засов (двери)
Халыҥ киппэ халҕанын хап гына сапта, Хатан тимир хараҕатын Халыр гына хатаата. ЕН Ы
[Дьааһык] Хаппаҕа биэтилэ иэччэхтээх, күрүчүөгүнэн эбэтэр эргийэр мас хараҕанан хатанар. ТИиС
3. көсп. Туох эмэ туллар тутааҕа, сүрүнэ, олоҕо. ☉ Важная часть, основа чего-л., опора, стержень
Кини олоҕун хараҕата — дьоҥҥо тупсан көстүү. Н. Лугинов
[Өлөөнө эмээхсин:] Быйыл кыһын сатанара буоллар оҕолоругар баран, хараҕа буолан, кыстаан кийиитин үөрэҕин бүтэттэрдэр туһалаах да, устаабалаах да дьыала буолуох этэ. В. Иванов
[Марыына эмээхсин:] Оо, эмээхситтэр билигин да дьиэ хараҕата буолар дьоммут ээ, өлө өллөрбүт. «ХС»
ср. орд. гараха ‘кольцо; звено; серьга’

прил. аата ааттаммыт, аата суруллубут, анал ааттаах, анал; именной чек анал ааттаах чек; именные часы анал чаһы; # именной список биирдии киһитинэн испииһэк.

сыһ. Билиҥҥи кэм быдан (уонунан, сүүһүнэн сыл) иннинэ. ☉ В древности, в старину, в давние времена, в былые годы
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Олоҥхо — олох былыр үөскээбит эпос. Эрчимэн
Былыр гражданскай сэрии саҕана, биһиги чекаҕа үлэлии сылдьан, манна үрүҥнэр ортолоругар икки буолан хаайтаран хаалбыппыт. С. Ефремов
ср. тюрк. былтыр ‘прошлый год; в прошлом году’
◊ Былыр-былыргыттан — бэрт өрдөөҕү, урукку кэмтэн билиҥҥэ диэри. ☉ С давних пор, с древних времен до сегодняшнего дня
[Дьаакып:] Былырбылыргыттан бырыһыанынан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Былыр-былыргыттан, Болгуонай ойуун саҕаттан, Күтэр Бороҥкуйап саҕаттан, Бууттаах Байбал саҕаттан, Дьобулуоскай Макаар саҕаттан уон тарбахтаах утары уумматаҕа. Эрилик Эристиин
Былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри нуучча омугу үтүктэн, кинилэр үөрэхтэрин батыһан бачча буолан эрэбит. М. Доҕордуурап
[Филипп:] Былыр-былыргыттан Саха сиригэр муосчуттар бааллара. С. Ефремов. Былыр үйэҕэ — туох эмэ буолан бүппүтэ (ааспыта) өр буолбутун туһунан этии. ☉ Давным-давно
Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыр үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаар хочо буолан устуох этилэр. М. Доҕордуурап

аат дьөһ.
1. Хайааһын буолар эйгэтин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, места действия (в, среди)
Сотору соҕус будулҕан ортотугар туох эрэ барыаран көстөр. Н. Якутскай
Баһаар дьоно, туманнаах сарсыарда күөлгэ уста сылдьар үөр кус курдук, быыл ортотугар айманаллар. Эрилик Эристиин
Кини бу дьикти айылҕа ортотугар, быстах да буоллар, олоруом, оттон аҕам үйэлээх сааһын тухары олоруо, — дии санаан, үөрэкөтө аҕатыныын күлүккэ чэйдии олордо. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын буолар көстүүтүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении явления, процесса, в центре, среди которого совершается действие (в, среди)
— Сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара уонна гражданскай сэрии уотун ортотугар сылдьан бэйэлэрин көҥүллэрин, бэйэлэрин былаастарын көмүскээбиттэрэ. А. Бэрияк
Элбэх эрэйин ортотугар биир сүҥкэн дьолунан ааҕыллара — ол [Бурхалей] чэбдигэ этэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ көрүҥүн, туругун көрдөрөр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении вида, состояния чего-л. (в, среди)
Кини күлэ-оонньуу сылдьара, ааҕан чоргуйа олороро, кыһыл хаалтыһа көһүннэ, онтон… онтон хаан ортотугар хараҕын быһа симэн баран сытара көстөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Дьэллик бастаан түһээтим дии санаабыт, онтон биирдэ өйдөммүтэ, уу ортотугар сытар үһү. Н. Заболоцкай
Барыта баар. Ас-үөл ортотугар сылдьар дьон буоллахпыт дии. С. Ефремов
4. Ким, туох эмэ эйгэтин, төгүрүктээһинин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, окружения кого-чего-л. (среди)
Дьиҥнээх сэбиэскэй киһи хаһан да дьон ортотугар, үлэ үөһүгэр буолааччы. Суорун Омоллоон
Былыр, гражданскай сэрии саҕана, биһиги чекаҕа үлэлии сылдьан, манна үрүҥнэр ортолоругар икки буолан хаайтаран хаалбыппыт. С. Ефремов
Аана кинилэр ортолоругар аҕатын уонна Костяны көрдөөн көрбүтэ да, булбатаҕа. Н. Заболоцкай
Ол икки ардыгар Олор [кукаакылар, кэҕэлэр] ортолоругар Мэкчиргэ кэлэн Мэлэс гына түспүтэ. С. Васильев
5. Хайааһын буоларыгар баар, туоһулуур предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении когочего-л., присутствующего при данном действии, выступающего его свидетелем (при)
Хата, суут ортотугар аахсыахпыт. А. Софронов
Бу кыһын Тыҥырах Сэмэн ортотугар икки муунта табаҕы, арыыны биэрбитим. Н. Неустроев
6. Хайааһын буолар бириэмэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении времени совершения действия (во время)
Онтон Симферопольга кэлэн, богуонтан түһэр сүпсүлгэн ортотугар эттим: «Табаарыс, балтараа суукка бииргэ айаннаатыбыт. Үгүһү кэпсэттибит. Билсэргэ сөп буолла». Амма Аччыгыйа
Сыбаайба ортотугар туран Костя аҕатыгар: «Миэхэ эн харчыҥ, сүөһүҥ наадата суох!» — диир. Суорун Омоллоон
Маннык балысхан үлэ ортотугар, хата, уһанар дьиэ аана аһылынна. И. Никифоров
◊ Хараҕын (хараҕым) ортотугар — ким эмэ, кимнээх эмэ баалларына. ☉ В присутствии кого-л., в поле зрения, на глазах кого-л.
Кини дьоллоох олох туһунан саныыр уонна ол санаатын кытта мин хараҕым ортотугар хонук хонон турдах аайы үүнэн иһэрэ. А. Бэрияк
Соторутааҕыта бөдөҥ крокодил үгүс дьон хараҕын ортотугар уон үс саастаах уолу ыйыстан кэбиспитэ. «Кыым»

аат.
1. Бааҥҥа уурдарыы харчыттан ыйыллыбыт сууманы устары көҥүллүүр дьаһаллаах сыаналаах кумааҕы. ☉ Чек (банковский)
Буҕаалтыр Кутуукап госбааҥҥа барар ыксаллаах докумуоннары, чиэктэри …… илии баттатаары киирбитэ. «ХС»
Чиэк кинигэлэрэ харчы тутааччы (казначей) илдьэ сылдьарыгар бэриллэллэр уонна умайбат дьааһыкка хараллаллар. КПЫ
Кумааҕы харчы сиэрэ суох оҥоһуллуутун утары охсуһарга чиэги туттууну көҕүлүү сатыыллар. В. Ленин (тылб.)
2. Атыылаһыллыбыт табаар сыаната ыйыллар хаасса толуона. ☉ Чек (кассовый). Чиэк оҕустаран, ас ылан баран, бодунуоһу миэстэтигэр илдьэн ууруллар. ЭХК

1. оҕус I диэнтэн дьаһ. туһ. Кылгас батыйатынан бэйэтин астарар, оҕустарар, аһара сатаан баран, ыччата ыксатан барбытыгар тохтотор. Саха фольк. Микиитэ сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Мин киһиэхэ үлэһэн, туура оҕустаран кэлбит муоспун кэргэним чочуйар. ПНИ ЭД
2. Киминэн эмэ оттот (хотуурунан) эбэтэр тугунан эмэ оту быстар (тиэхиньикэнэн). ☉ Косить или резать траву, используя кого-что-л.
   Косилканан, тыраахтарынан …… Төһө баҕарар оҕустар, Төһө баҕарар мустар. Күннүк Уурастыырап
   Урут бу хочоҕо Никииппэрэп кинээс бүтүн нэһилиэги мунньан биир күн күүлэйдэтэн оҕустарара, биир күн мустарара. М. Доҕордуурап
   Аҕам аах, сураҕа, Дьоҥкуотума күөл арҕаа баһын оҕустаран эрэллэр үһү. И. Семёнов
3. Туохха эмэ таарыйтар, саайтар эбэтэр туох эмэ күүстээх (хол., сүүрүк) дьайыытыгар түбэс. ☉ Наезжать на что-л., сталкиваться с чем-л. (при езде) или биться обо что-л., быть унесённым чем-л. (напр., течением)
   Саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска халты оҕустарар. Болот Боотур
   Сүүрүккэ оҕустаран улам атан хаалан, нөҥүө биэрэги былдьаһар. Н. Заболоцкай
   Куурай нэксиэҕэ оҕустаран өрө өгдөс гына-гына айанныыр. П. Аввакумов
4. кэпс. Туох эмэ сыанатын хассыырга көрдөрөн, аптамаакка таһаартаран чиэгин, кибитээнсийэтин ыл. ☉ Отбить чек в кассе
   Хаассаҕа оҕустарбакка, таҥаһын төттөрү илдьэн ыйаата. В. Ойуурускай
   [Остолобуойга] уочараттаан, чиэк оҕустараҕын уонна бодунуоһу төттөрү илдьэн уураҕын. ФВН ЭХК
5. кэпс. Салгылатан чэбдигирт; таһырдьа салгыҥҥа куурт. ☉ Проветрить, провентилировать; освежиться на воздухе. Тумарча көймөстүбүт итии этин сөрүүн салгыҥҥа оҕустарар, эргичиҥниир. Тумарча
   Инчэҕэй тиити эрбээн, хайытан кэбистэххэ, мантан саас салгыҥҥа оҕустаран, кэм сарахыйыа, кууруо. «Чолбон»
   Ийэтэ бырастыынаны таһырдьа куурдааччы, тэбээччи, тыалга оҕустарааччы. Ю. Чернов (тылб.)
6. көсп. Уустук, ыар санааҕа ыллар эбэтэр улахан кыһалҕаны, эрэйи көр. ☉ Впадать в тягостные думы; испытывать нужду в чём-л.
   Маҥнайгы сылбар мин эмиэ үгүс хобдох санааларга оҕустарарым. В. Гаврильева
   Олох долгунугар оҕустарбыт курдук өйдөөр. В. Гольдеров
   Тайахтаан, балыктаан дьонноро, биир дойдулаахтара сэрии ыар сылларыгар улаханнык оҕустарбатахтара. «ХС»
   △ Туохтан эмэ сылтаан мөлтүүр турукка киир (үксүгэр доруобуйа туһунан). ☉ Причинить ущерб здоровью, оказать негативное влияние на здоровье
   Саас сынгаалаан сүрэҕэр оҕустарбытын буланнар, сыыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
   Килиимэт уларыйыытыгар сорохтор доруобуйалара көнөр, атыттар доруобуйаларыгар оҕустараллар, ыарыылара бэргиир. ТЕН ИДь
   Саамай куттанарым диэн, ньиэрбэтигэр оҕустарыан сөп. НТГ СУоС
   ♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа
   Арамаан оҕонньор букатын да баарды оҥостон куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Арай Малаанньа кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов. Кэтэххэ оҕустарбыт курдук — эмискэччи, олус соһуччу. ☉ Внезапно, неожиданно
   Булчуттар хайаларын буруйа улаханын туһунан мөккүһэ сытан, кэтэххэ оҕустарбыт курдук, кирис гына түстүлэр. П. Аввакумов. Очурга (олох очуругар) оҕустар — олоххор ыарахаттары көрсөн тэмтэрий, табыллыма. ☉ Терпеть неудачи в жизни. Туох түрүлүөнүгэр түбэһэн Түүннэри Түбүттэрдиҥ?! Олус хамнанан эрэҕин, Оҕоҕун очурга оҕустараайаҕын, Улуу күтүр өстөөх… А. Софронов
   Букатын оҕо сылдьан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттарын көрөрүм. Ол бэйэтэ очурга оҕустардаҕа. «ББ». Тэҥн. олох долгунугар оҕустарда; тэхтиргэ тэптэрдэ. Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> алгыс. — олох ыарахаттарыгар түбэһимэҥ; этэҥҥэ сылдьыҥ. ☉ Пусть неудача обходит вас (слова благословения)
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Очурга оҕустарар, тэхтиргэ тэптэрэр да кэммитигэр уохтаах тапталбыт күүстээх көмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   Ньургууна ис киирбэх сэбэрэтэ, оҕолуу намчы уоһа, тырым оонньуур хараҕа очурга оҕустарбатаҕын, кэхтэ илигин кэрэһэлииллэрэ. И. Федосеев. Өйүгэр да оҕустарбат — ол туһунан санаан да көрбөт. ☉ И не думать, и не собираться (делать что-л.), и в мыслях не держать
   Анатолий ийэтэ иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох кырдьыбыта. П. Аввакумов
   Олус үөрэн, сырдыкка үүтээнигэр төннөр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, булка тартаран, аһара баран испитэ. А. Сыромятникова
   [Арамаан:] Ол туһунан өйбөр да оҕустарбатаҕым. Е. Неймохов. Өйүгэр оҕустарбыт кэпс. — туохтан эмэ сыыстаран өйөсанаата булкуллар буолбут, оннук ыалдьыбыт. ☉ Психика расстроена (с головой не в порядке)
   Дьон кинини өйүгэр оҕустарбыт дуу диэн уорбалаабыттара. «ХС». Санааҕар да оҕустарыма — ол туһунан төрүт санаама, өйдөөн да ылыма. ☉ соотв. не бери в голову
   Үчүгэй сэбинэн сыыһа туттар диэни кини санаатыгар да оҕустаран аһарбатах буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
   Кинини улахаҥҥа ууруллубат, кини туһунан санааҕа да оҕустарыллыбат этэ. Софр. Данилов
   Кини эмискэ үлүгэр маннык үрдүк сыанабылы ылыам диэн санаатыгар да оҕустара илигэ. Н. Лугинов. Сүүскэ <бэрдэрбит> оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ дөйбүт курдук (буол). ☉ соотв. словно обухом по голове
   Мин тоҕо эрэ сүүскэ оҕустарбыт курдук буолбутум. П. Аввакумов. Уоска оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ саҥата суох (бар). ☉ Внезапно замолчать (букв. как будто ударили по губам)
   Айдаара олорбут дьон, уоска оҕустарбыт курдук, ах бараллар. Н. Якутскай
   Атыыһыт кыыһа саҥата суох, уоска оҕустарбыт курдук, ах баран турда. А. Сыромятникова
   ◊ Уҥуоххар оҕустар кэпс. — сылааһы аһаан сылаанньыйан, утуйуоххун баҕар, утуктаа. ☉ Впасть в полусонное состояние, разомлеть (после горячей сытной обильной пищи)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үүккэ хааһылаан, сүөгэй үрүҥнээх чэйи тото иһэн баран, уоллаах эмээхсин уҥуохтарыгар оҕустарбыттар. Н. Босиков. Уокка оҕустар кэпс. — элэктэриичэстибэ туогар холбоно сылдьар тугу эмэ таарыйан эчэй, оһоллон (алҕаска). ☉ Попасть под удар электрического тока, ударить током (случайно)
   Уокка оҕустарбыт киһини бастаан туоктан босхолуугун. «ХС»