тиис кээмэйдиир (кээмэйдиир инструмент, тиистээх көлөһө, биинтэлии кэрдиистээх оҥоһуктар (червяк) тиистэрин кээмэйдэрииргэ аналлаах.)

I червь, червяк; балык чиэрбэҕэ хабар рыба клюёт на червя.
II карт, черви || червонный, червовый; чиэрбэ тууһа червонный туз.

иилиџии (тиистээх эргийэр көлөһөлөр, биинтэлии кэрдиистээх оҥоһуктар (червяк) нөҥүө хамсааһыны атын дэтээлгэ тиэрдии, механизм үлэлээһинэ. И. туһаныллар көрүҥнэрэ, араастара үгүс: куонустуу, силииндирдии, гипоиднай, глобоиднай, ис, тас уо. д. а.)

1) разг. всякая мелочь; червяк, козявка; балык көлдьүнэ рыбная мелочь; 2) бездельник || праздный; көлдьүн киһи бездельник; көлдьүн олох праздная жизнь; 3) перен. мошенник || мошенничество; көлдьүнүнэн ыл = взять мошенничеством; көлдьүн күөмэйиттэн көппүт көнө буолааччы погов. то, что исходит из уст мошенника, всегда кажется правдивым.

I
ньаах буолбут — ириҥэрбит, дэлби ууламмыт, ыарыыламмыт (харах туһунан). ☉ Загноившийся, увлажнившийся, болезненного вида (о глазах)
Дьэгин [киһи аата] ньаах буолбут хараҕын сотунна. И. Никифоров; ньаах диэ — эмискэ быһа баттаан, синньигэстик «ньаах» диэ (хол., соһуйан). ☉ Внезапно пискнуть, вскрикнуть (напр., от испуга)
Хотун ол сылдьан сүр хатаннык «ньаах» диэн часкыйа түһэр. Амма Аччыгыйа
Оҕо «ньаах» диэн ытыахча буолан иһэн ах барда. Н. Габышев
Агааса күлбүт дуу, куттаммыт дуу саҥата «ньаах» диэн хаалла. «ХС»; ньаах оҕо кэпс. — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Младенец, новорождённый. Ньаах оҕо биһигэр сытара ; <атаҕын> ньаах сиэбит түөлбэ. — ыырааҕын быыһа бааһырбыт (сүөһүнү этэргэ). ☉ Заболеть копытной болезнью, копытницей (о рогатом скоте). Ынахтарын кэлин атаҕын ньаах сиэбит. Сайын сүөһүнү ньаах сиэн эрэйдээччи
ср. монг. нялх ‘ребёнок, дитя, младенец, новорождённый’
II
аат., түөлбэ. Хараҥаҕа сырдаан көстөр түүлээх үөн. ☉ Светящийся в темноте волосатый червяк
Былыр ньааҕы үктэппэттэр эбит — киһи атаҕа кыһыйан, тириитэ сулбуруйуон сөп диэн. СТТТ

1. аат.
2. эргэр. Туох да туһата суох кыра үөн. ☉ Бесполезный червяк, козявка
   Күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ мин дуо? П. Ойуунускай
   Ким эйигин баҕа диэбитэй? Дьиҥнээх эн аатыҥ ким эбитэй? Эт, күөх ньамах көлдьүнэ. Таллан Бүрэ
   △ Туох эмэ кырата, туһата суоҕа. ☉ Всякая мелочь; бесполезная часть чего-л.. Балык көлдьүнэ
3. Албын-түөкүн киһи. ☉ Лукавый человек, плут, мошенник
   Бардамы бахтат, Дохсуну тохтот, Көлдьүнү күөй! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уордарбыт кини буолла. П. Ойуунускай
4. Сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, лодырь
   Көрүҥ, көрүҥ, оҕолоор, Көлдьүн хайдах от охсор, — уонна дайбаат, сынньанар, Онтун-мантын тарбанар. Күннүк Уурастыырап
   Биир салаа оту охсубат, Биир хонук маһы мастаабат, Тугу да гыммат көлдьүн …… байар күнүстүүн. Ф. Софронов
   Бу көлдьүнү! Күөх сүрэҕи! Ынах маната ыыппыт киһим, хата, ырыа ыллыы олорор эбит! Пьесалар-1960.
5. даҕ. суолт.
6. Уопсастыбаҕа туһалааҕы оҥорбот, көрү-нары эрэ батыһар. ☉ Праздно проводящий время, не занимающийся полезным для общества трудом
   Бу мөлүйүөн аҥаара открытканы муспут киһи, онон тугу туһанарый, күн көлдьүн дьарыга буолбатах дуо? С. Тарасов
   Таах олорооччулар уонна букатын да көлдьүн дьон үгүс буолуохтара. С. Ефремов
7. Дьиҥнээх буолбатах, сымыйа. ☉ Не соответствующий истине, ложный
   Көлдьүн тыллаах киһи. Көлдьүн доҕоттор. — Көҥдөй албын киэргэлин, Көлдьүн дуйун килбиэнин Оттон-мастан суйдаан ылан, Ордорбокко хастыы ыһан, Киэмсийбитин кэмсиннэрэ, Кимин-тугун биллэр эрэ! Күннүк Уурастыырап
8. Киһини албынныыр, албын-түөкэй. ☉ Прибегающий к обману, различным уловкам, лживый, каверзный
   Ол атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Оо, көлдьүн доҕоттор, итини этэр буоллахтара, киһи эриэнэ иһигэр диэн. Н. Габышев
9. Аатыгар, көрүнньүккэ эрэ үлэлиир, үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох. ☉ Не желающий работать, ленивый, работающий для виду
   Сүрэҕэ суох сөллөҥнөөтөҕүнэ, Көлдьүн көлөөх Күҥҥэ көһүннэҕинэ, Күн күлэр, Сиилээн күлэр. С. Данилов
   Кинини көрө-көрө көлдьүн күтүрдэр, үлэҕэ ээл-дээл сыһыаннаһааччылар тардыналлар. А. Сыромятникова
   ♦ Көтөр (көһөр) былыт көлдьүнэ — албын-түөкэй киһи. ☉ Пройдоха, плут, мошенник
   Аан дойду норуоттара сомоҕолонон уокка даҕаны умайбат, ууга даҕаны тимирбэт, аар-саарга ааттаах Айыы бухатыыра буолан, ааһар былыт албына, көтөр былыт көлдьүнэ Гитлер …… үрүҥ сүнньүн олуйуо. Суорун Омоллоон
   ср. эвенк. кулин ‘змея’, куликан ‘червяк’

1) общее название разного вида насекомых личинок, гусениц и т. п.; үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы погов. подобно кривому журавлю, нашедшему червяка (говорится о человеке, к-рый пользовался добротой других, но сам, став состоятельным, сторонится людей, чтобы не делится с ними); 2) перен. бран. гад, паразит; 3) бородавка (на теле); үөнү быһа сиэт = прижечь бородавку.