несов. 1. (виднеться —о чёрном, тёмном) хараар, харааран көһүн; вдали чернел лес ыраах тыа харааран көстөрө; 2. (становиться чёрным) хараар; серебро от времени чернеет үрүҥ көмүс өр сыттаҕына хараарар.

1) имеющий что-л. чёрное, чернеющее; өттүктэригэр харалаах ынах корова с тёмными пятнами на боках; илии тутуурдаах , өттүк харалаах погов. и в руках несёт и по бокам чернеет (об охотнике, идущем с добычей); 2) употребляющий мясную или рыбную пищу.

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов