1) чесотка, короста (при чесотке) || чесоточный; кыһыылаах ымынах чесотка, короста; ымынах кыһыыта чесоточный зуд; 2) сыпь, прыщ; куор ымынаҕа коревая сыпь.

аат., түөлбэ. Кыһыылаах ымынах. ☉ Чесотка
Баас-үүт кири-хоҕу батыһан Чанчарык ыалга киирэр, Тарбааскы, көрөр, тот өлүү Кэр-дьэбэр дьону сутуйар. И. Баишев

туохт. Ымынахтан (үксүгэр киһи сирэйин туһунан). ☉ Покрываться прыщами (обычно о лице человека). Битэмиин тиийбэккэ, киһи иһэ-үөһэ ыалдьан, хатаалланар
ср. алт. кодур ‘парша, чесотка’

1) болеть чесоткой; 2) покрываться сыпью, прыщами.

I выструганный; үчүгэй кыһыылаах ук хорошо выструганная рукоятка.
II 1) причиняющий зуд, зудящий; кыһыылаах ымынах чесотка; 2) перен. вызывающий досаду, раздражающий; кыһыылаах тыл язвительные слова, колкости # кыһыылаах оонньуу азартная игра.

аат. Киһи этэ кыһыйан бааһырар ыарыыта. ☉ Экзема
[Кыра кыыһы] ымынах ыста, куччаҥа тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аал уот иччитэ …… Хатан Тэмиэрийэ ымынаҕынан ыспыт, куччаҥанан сутуйбут, кутургуйанан-модьуунунан тибиирбит эбит. Болот Боотур
тюрк. курчангы, куршангы, корчангы, кирчонги ‘чесотка; парша’

1) больной чесоткой; чесоточный; 2) покрытый сыпью, прыщами, прыщавый.

даҕ. Киһи уйулҕатыгар ыарыылаахтык киирэр, сүлүһүннээх (хол., тыл-өс). ☉ Больно задевающий человека, язвительный, обидный (напр., о слове)
Кыһыылаах, сааттаах даҕаны быһыыны быһыыланаары гынным. П. Ойуунускай
Мин куруубай, кыһыылаах, саатырдар тыллары этиэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа. Кыһыылаах тыл-өс чыпчахайдааҕар ыарыылаах буолар. А. Алдан-Семенов (тылб.)
◊ Кыһыылаах ымынах — киһи этин кыһытар сыстыганнаах ымынах. ☉ Чесотка
Кырдьык, кыһыылаах ымынах — чесотка эбит. Болот Боотур
Дьааҥылар ургуһуну [ньургуһун] оргутан кыһыылаах ымынаҕы эмтииллэрин туһунан И.А. Худяков суруйбут. Багдарыын Сүлбэ
Бэс дьүөкэтин быттыйыыны, кыһыылаах ымынаҕы, тирии араас ыарыыларын эмтииргэ олус биһирээн тутталлар. МАА ССЭҮү

I
1. даҕ. Кыра, дьиримнэс (хол., күн уотугар долгун туһунан). ☉ Мелкий и сверкающий (напр., о волнах при солнечном свете)
Аллара Ала соболоох күөлэ, көмүс мөһүүрэ курдук, быдьына долгунунан үрүмэдийэр. М. Доҕордуурап
2. аат суолт. Уопсай өҥтөн уратылаах төгүрүктүҥү толбоннор. ☉ Отличающиеся от общего фона округлые пятна
Буукубалар муударай быдьыналарын холбооттоон тыл таһаарары ордук ыарырҕатан сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Сайын папоротник сэбирдэхтэрин алын өттүлэригэр хоҥор өҥнөөх быдьыналар тахсаллар. КВА Б
◊ Быдьына ымынах түөлбэ. — кыһыылаах ымынах. ☉ Чесотка. Ыыраахтарын быыһа быдьына ымынах буолбут
II
аат., бот. Биир сыллаах сырдык саһархай кириэстии сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Однолетнее травянистое растение со светло-желтыми цветками семейства крестоцветных, крупка. Быдьына сэппэрээк быыһыгар, эниэлэргэ, кырпа оттоох хонууларга үүнэр

I
аат. Омугунан татаардарга киирсэр киһи. ☉ Татарин
Билэҕин дуо, ити хайа омук киһитэ киирдэ? Татаар дуу, халмыык дуу? Софр. Данилов
Кини Кутугульдинов диэн татаарга сомогуон оҥорторон иһэн, бүтүн сааһы быһа кэриэтэ итириктии сыппыта. Эрилик Эристиин. Эллэй турар бэйэтэ Омоҕойдооххо кэлбит уонна эппит: «Мин татаарбын, сэриилэртэн күрээн кэллим». «ХС»
II
аат. Сүөһү тириитигэр тахсар кыһыылаах баастанар ыарыы. ☉ Парша у скотины
Таһа татаардаах, иһэ кимэгэйдээх баар үһү (тааб.: сүүтүк). Татаар буолбут, тобугун үрдүгэр токуйбут, тамыгын үрдүгэр такыйбыт тый саҕа улахан татаардаах миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ II. Омоҕой Баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр. Саха фольк.
♦ Татааргын тарбатыаҥ — киэбирбиккин кэһэтиэхтэрэ диэн саанан этии. ☉ соотв. сбить спесь с кого-л. [Яго:] Атаспын татаарын дьэ тарбаатым ээт
Алыс да сүлүстэ. Хайдах буолар? У. Шекспир (тылб.). Татаар тыллаах таба эппэтин — киһини туох эмэ быһылааҥҥа (былыр, хол., охсуһууга) атаарарга куһаҕан санаалаах тылыттан самныма диэн алҕааһын. ☉ Такими словами в старину провожали кого-л. в дорогу (обычно на войну): пусть тебя не коснутся проклятия недоброжелателей (букв. пусть в тебя не попадут слова тех, у кого паршивый язык)
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Ньургун Боотур
ср. эвенк. татар ‘чесотка’, др.-тюрк. таз ‘парша, плешь’, тазар ‘покрываться паршой’