быдьына I диэн курдук
Тииҥ Мэйиини [киһи аата] биирдэ киэһэ ыҥыран ыланнар, быдьынах сулустар быыстарыгар дьиримниир симик сулуһу ыйан көрдөрөн бараннар: «Биһиги дойдубут — ити», — диэбиттэрэ. Г. Угаров

аат. Аһыйбыт үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас. ☉ Творог (приготовляемый из скисшегося молока)
Тууйастаах иэдьэгэйдэрин билигин да тыыппакка сүбэлэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ Мурсай ойоҕо, элбэх баҕайы иэдьэгэйи ыга турдаҕына, ааны өҥөйөн туран ытыспын тоһуйбуппар, өрүү тылланаҕын диэн, дэлби мөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан, остуолга уурда. Р. Кулаковскай
Сакаастаабыт аспыт үксэ үрүҥ астан буолла. Хойуу сүөгэй, убаҕас сүөгэй, үүт, кымыс, иэдьэгэй онтон да атын. С. Васильев
♦ Иэдьэгэй мэйии фольк. - акаары, тугу да толкуйдаабат, быһаарбат. ☉ Тупица, мякинная голова
Куба буолабуола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, иэдьэгэй мэйии буолбат дуо кини. П. Ойуунускай
«Торуой хаамар үгэскин Тосту быһа хаалларан, Төрөппүт дьон үлэтигэр Көмөлөһөр туһунан Иэдьэгэй эт мэйиигэр Эмиэ өйдөөн көр!» - диэтэ. Р. Баҕатаайыскай. Иэдьэгэй эттээх фольк. - кэбирэх эттээх. ☉ Человек с нежным, белым, легко ранимым телом
Ол Үөһээ дойду үлүскэннээхтэрин улуу моҕой уот тыыннарын ириҥэ мэйиилээх, иэдьэгэй эттээх урааҥхай саха барахсан тулуйуо дии санаабаппын. П. Ойуунускай
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
◊ Иэдьэгэй уута - иэдьэгэйи оҥорорго тахсар убаҕас. ☉ Жидкий отстой творога, сыворотка
Салҕалаан тиийээхтээн иэдьэгэй уутун истэ. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ балтараа нэдиэлэ буолла аҥаардас от силиһинэн уонна аһыы иэдьэгэй уутунан аһаабытым. Пьесалар-1960. Иэдьэгэй эрбэһин - сыыс от көрүҥэ. ☉ Вид сорной травы. Бу сири иэдьэгэй эрбэһин былдьаабыт. Иэдьэгэй эриэн - быдьына-быдьына харалаах эриэн (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ В крапинку, крапчатый (о масти коровы)
Иэдьэгэй эриэн ынах.  Мукугур муостаах, муунта үүттээх Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх, Боппууда үүттээх иэдьэгэй эриэн Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
ср. монг. эдьэгэй 'сметана'

туохт., кэпс.
1. Хайдыһыы, утарсыы тыҥааһынын уҕарыт, алы гын. ☉ Снимать или смягчать (остроту разногласий, противоречий), сглаживать (конфликт)
Аҕата уолун өһүргэппитин кылаадьылаары кэпсэтиини атыҥҥа халбарытта. И. Гоголев
Миэхэ тирэммит буруйу-сэмэни Ким эрэ үчүгэй бэйэлээхтик Кылаадьылаан кэбистэҕинэ — Билэбин төрөөбүт тылым Сылааһын, минньигэһин. В. Саввин
Бииргэ төрөөбүт инигин кытта адаа-будаа буолбуккун онно-манна тиэрдэ сылдьыаҥ дуо? Кэпсэтэн, көнсөн, тупсан кэбиһиҥ диэн, кылаадьылаан кэбиһэллэр. ОИП Х
2. Дэхсилээ, тэҥнээ (туох эмэ ньуурун). ☉ Выравнивать, ровнять, сглаживать поверхность чего-л. [Хайыһарын] уһулан алын өттүн бүтүннүү муус быдьына буолтун быһаҕынан кыһыйан, хаарынан сууралаан кылаадьылыы сатаата. Тумарча
Бэл, шурфа диэн кумах, буор боруобатын ылан, сууйар сири хастаҕына, бүтэһигэр түгэҕин тэҥнээн, омуһах дуу, киһи иинин дуу курдук кылаадьылаан, кытыыларын, муннуктарын көннөрөн кэбиһээхтиирэ. «ХС»
ср. русск. гладь, гладью

аат.
1. Тирии ыарыыта: төгүрүк быһыылаах, хойуу быдьына курдук тахсыбыт ымынах. ☉ Кожная болезнь в виде пузырчатой сыпи, лишай
Дьукаах сирэйигэр, сүүһүгэр кыһыл уонна кубаҕай төбүрүөннэр бачыгыраан тахса оҕустулар. Н. Павлов
[Уол] куйахата бөлтөрүйтэлээн тахсыбыт, күкээркэйдиҥи араҕас сирэйигэр төбүрүөн оннулара бааллар. ААС
2. көсп. Ким, туох эмэ тула, төгүрүччү олорор, турар дьон. ☉ Стоящие или сидящие кружком люди
Улахан дьон, кыра оҕолор кытта киирсэн, төбүрүөн кэҥээн, үҥкүү эрчимирэн, ырыа сэтэрэн, киэһээҥҥи чуумпу салгын тыа баһыгар тиийэ сатараата. Болот Боотур
Оторой-моторой дьоҥҥо төбүрүөн ортотугар биирдии улахан кытаҕы, ымыйаны уонна эн этэр «кэриэн айаххын», «төбүрүөн кэриэмэҕин» уурталаатахха сөп буолуо. Болот Боотур
Ананий төбүрүөн ортотугар туран дьонун төгүрүччү көрдө. М. Доҕордуурап
ср. тат. тимрэү, чув. тимре, алт. темирү, туркм. демрев ‘лишай; экзема’

1. аат.
2. Тыалтан уу ньуура долгуйан хамсыыр халҕаһата, эбирэ. ☉ Волна (водяной вал)
   Кылбачыгас ини долгуҥҥун кытыыларыгар ини тиэрдээрий. Күннүк Уурастыырап
   Киэҥ Ленатын наҕыл долгуннара оргууй долгулдьуһа бигииллэр. Н. Лугинов
   Аллара Ала Соболоох күөлэ, көмүс мөһүүрэ курдук, быдьына долгунунан үрүмэтийэр. М. Доҕордуурап
3. Тыалтан аргыый долгуйан, күөгэлдьийэ хамсааһын (от-мас туһунан). ☉ Волнообразное движение, покачивание (напр., от ветра), колыхание (о ветках деревьев, траве)
   Хотуура утары сыппыт от долгунун барытын төрдүттэн лөглү быһыталыыр. Амма Аччыгыйа. Араҕас долгун буолан бааһына силэллэ хамсыы устар. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. физ. Туох эмэ күүс салгынынан тарҕаныыта (хол., электромагнитнай араадьыйа долгуннара). ☉ Волна (форма распространения колебаний в среде), а также распространение таких колебаний
   Электромагнитнай долгун. Араадьыйа долгуна. Аан дойдуну кууһан ааһар Араадьыйа долгуннара Киһи аймах кулгааҕар Сахам сирин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап
5. көсп. Туох эмэ аймалҕана, быһылааннаах дохсун уларыйыыта-тэлэрийиитэ. ☉ Сильная тревога; социальные потрясения, изменения
   Олох долгуна. Хаарты, арыгы долгунугар хас да төгүл хаайыллыбыта. М. Доҕордуурап
   Урукку уоттаах сэрии долгуна ааста. Н. Түгүнүүрэп
   Петроградка от ыйын үстүөрт күннэригэр буолбут быһылааннар оннооҕор Дьокуускайга улахан долгуну үөскэппиттэрэ. СБТТ
6. даҕ. суолт., поэт. Уу ньуура, долгуйан хамсыырыгар маарынныыр, долгун курдук. ☉ Похожий на тронутую волнами поверхность, волнообразный
   Туллук курдук кыыс оҕо Долгун өҥнөөх былаата Тунаарарын саната Туман үөһэ уһунна. Күннүк Уурастыырап
   Долгун солко мутукча Томтор үрдүн киэргэтэр. П. Тулааһынап
   ◊ Көмүс мөһүүрэ долгун (долгуннар) поэт. - күн уотуттан күлүмүрдүү устар долгуннар. ☉ Волны, играющие солнечными бликами
   Күөх оттоох көлүйэ күөлүм Көмүс мөһүүрэ долгунун ортотугар Куба кыылым долгуйа устан, Куоҕаҥныы-куоҕаҥныы туналыйа сырытта. П. Ойуунускай
   Уу кэллэр кэлэн …… көмүс мөһүүрэ долгунунан Күлэ-үөрэ, мичилийэ сытта. М. Доҕордуурап. Үрүмэ долгун (долгуннар) - үмүрүҥнүүр, дьиримниир кыракый долгуннар. ☉ Легкое колебание водной поверхности, зыбь
   Тыы анныттан үрүҥ көмүс үрүмэ долгун оонньоон тахсан истэ. М. Доҕордуурап
   От үрэх чарылыыр сүүрүгүн Оҕолор сөтүөлээн чалбыыллар, Күн уота күлүмнүүр көмүһүн Үрүмэ долгун чаҕыллар. П. Тулааһынап. Халҕаһа долгун - күргүөмүнэн түллэҥнии устар улахан долгуннар. ☉ Высокие волны, набегающие валом
   Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
   Арыт халҕаһа долгуннар катербыт тумсугар кэлэн охсуллан, үрдүбүтүнэн уу күдээрийэн ааһар. И. Федосеев. Эрэһэ долгун (долгуннар) - чэпчэкитик кэрдиистэнэ, эрилийэ сүүрэр кыра долгуннар. ☉ Легкие волны, бегущие ряд за рядом, рябь
   Бэс чагда анныгар Амма эбэ үрүҥ көмүс эрэһэ долгунунан дьиримнии сытар. М. Доҕордуурап
   Уҥуор, күөл куулатыгар, Ойуур күлүгэ барыйар, Ыраахтан эрэһэ долгуҥҥа Ый сандаара сыдьаайар. С. Васильев

даҕ.
1. Сиһин батыһа үрүҥнээх, үрүҥ систээх (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, с белой спиной (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц). Саадьаҕай ынах. Саадьаҕай тоҥсоҕой
□ Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх чуордук «курук-курук» дэһэн атыыр моонньоҕоттор, уһун саадьаҕай моонньуларын араастаан күөкэҥнэтэн, устан ньолбоҥноһоллор. Уустаах Избеков
2. түөлбэ. Дьарҕаа ойуулаах, дьарҕаалаах. ☉ В полоску, полосатый
Чынаара хайатын ханатар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… моҕотой курдук таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Синньигэс бииллэринэн быһа ылбыттаах, уһун саадьаҕай ойуулаах соннорун кэппит, …… узбектар ньэндэһэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Оноолоох саадьаҕай — сиһин кэлин эрэ өттүнэн кэтит саадьаҕайдаах уонна арҕаһын иннинэн үрүҥнээх, оттон арҕаатынан саадьаҕайа суох (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С широкой белой полосой на задней части хребта и на передней стороне лопаток (о масти крупного рогатого скота)
Оноолоох саадьаҕай Оҕус тахсан, Улахан алааска Улуутуйан киирэн, …… Уйгулаах сайыны Уруйдаатаҕым диэн Уһуутуу турда. Эрилик Эристиин. Салбырҕас саадьаҕай — буутугар, санныгар кытта түһэр саадьаҕайдаах (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц)
Тэтэркэй түөстээх ымыылар, кыһыл төбөлөөх чооруостар, салбырҕас саадьаҕай чыып-чааптар, кугас кукаакылар. Амма Аччыгыйа. Саппыйа саадьаҕай — буутугар, ону кытта, сороҕор, холугар эмиэ улахан үрүҥнээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта и с белым пятном на бёдрах, а иногда и на лопатках (о масти крупного рогатого скота)
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов. Сарбынньах саадьаҕай — ойоҕоһун ортотугар диэри быдьына (быдьыгырас) үрүҥнэрдээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С мелкими белыми пятнами вдоль хребта и по бокам (о масти крупного рогатого скота)
Сарбынньах саадьаҕай ынахтарыгар Аан дойду уола айаатаан, Ала оҕус аҕалаах буолуом этэ. Саха нар. ыр. II. Таллан саадьа- ҕай — өттүгэр, санныгар кытары түһэр ордук кэтит саадьаҕайдаах (ынаҕы дьүһүннүүргэ). ☉ С широкой белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота)
[Хотуна ыҥырбытыгар] уол этэ дыр гынна, Оройо бүрүтэ тарта. «Таллан саадьаҕайы кыайан этэрбэккэ, Таһыллыах сорум кэллэҕэ дуу?» — диэтэ. С. Васильев
ср. монг. шаазгай, орд. шаадьагэ, халх. шаадзге ‘сорока’