прил.: сыпной тиф мед. ымынахтаах тиип.

ж. краснуха (оҕоҕо сыстыганнаах, кыһыл ымынахтаах ыарыы).

тиф || тифозный; ымынахтаах тиип сыпной тиф; ис тиибэ брюшной тиф; тиип ымынаҕа тифозная сыпь.

прил. кыһыылаах ымынах; чесоточный зуд кыһыылаах ымынах кыһыыта; чесоточный больной кыпыылаах ымынах ыарыылаах, кыпыылаах ымынахтаах.

аат. Салгынынан биитэр сорох үөн-көйүүр нөҥүө бэриллэр, сытыытык киирэр сыстыганнаах ыарыы (ыарыһах үрдүк тэмпэрэтиирэлэнэр, этэ-сиинэ сүһүрэр, тыҥатынан киирдэҕинэ — сэбиргэхтэтэр). ☉ Острое инфекционное заболевание, смертельно опасная болезнь, чума
Чумаа дьаҥ курдук, Дьулааннык суоһаан, …… Тиийэн кэллэ! Күннүк Уурастыырап
Бааһынайдар сүөһүлэригэр куорҕаллааччылар араас ыарыылары (чумааны, анемияны уо.д.а.) сыһыараллара. БИД
Сорох хамныыр харамайдар ыарыылары таһаллара быһаарыллыбыта (быттар ыалдьыбыт киһиттэн доруобай киһиэхэ ымынахтаах тииби сыһыараллар, бырдахтар — кумахыны, былахылар — чумааны). ББЕ З

I
аат., эмт. Киһини тоҥоронтиритиннэрэн ыарытар урут тарҕана сылдьыбыт сыстыганнаах ыарахан ыарыы. ☉ Острое инфекционное заболевание, характеризующееся лихорадочным состоянием, тиф
Оттон баттаҕым тоҕо куудараламмытай? Быраат, ити тиип ыарыынан ыалдьа сылдьыбытым. М. Горькай (тылб.)
◊ Ис тиибэ — киһини иһин ыарытар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Брюшной тиф
[1922 сыллаахха] Саха сирин үрдүнэн ис тиибэ өрө турбута. П. Филиппов. Ымынахтаах тиип — киһини ымынаҕынан ыһар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Сыпной тиф
Аны араҥ ыарыы, уоспа, ымынахтаах тиип, титириир курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
II
аат.
1. Биир тустаах бэлиэҕэ, өрүккэ олоҕуран үөскээбит, оҥоһуллубут көрүҥ, киэп. ☉ Форма, вид чего-л., обладающие определёнными признаками, а также образец, которому соответствует известная группа предметов, явлений, тип. Рельеф тииптэрэ. Массыына саҥа тииптэрэ оҥоһулуннулар
2. лит. Дьон бөлөҕүн ураты бэлиэтэ, түмүллүбүт өрүттэрин көрдөрөр уобарас. ☉ Образ, содержащий характерные, обобщённые черты какой-л. группы людей, тип
Суруйааччы айар үлэтин ордук бэлиэ өттүнэн кини …… киһи өйүгэр иҥэн хаалар чаҕылхай хараахтардары уонна тииптэри айара буолар. Суорун Омоллоон. Манчаары литературнай уобараһын айалларыгар даҕаны [А. Кулаковскай уонна А. Софронов] норуот сэһэннэригэр олоҕуран туран, икки аҥыы киһи тиибин биэрбиттэрэ диэххэ сөп. СГС ӨСҮДь
Кууһума тайҕаҕа, бириискэҕэ сылдьыбыт саха дьадаҥытын тиибэ. «ХС»

аат.
1. Ханнык эмэ ыарыыттан (хол., бэтэрээҥкэ, аллергия) киһи, сүөһү этигэр тахсар быдьыгынас итиик, хатаал. ☉ Мелкие пятнышки или прыщи, появляющиеся на теле при некоторых болезнях (напр., ветрянке, аллергии), сыпь. Куор ымынаҕа
□ Сороҕор оҕо моонньугар ымынах тахсааччы, оччоҕо кинини маргааҥка суурадаһыныгар сөтүөлэтэр сөп. ГЛИ ЭИС
Ыарыы иккис кэрдиис кэмигэр киһи этэ ымынах курдук бырдьыгынаан тахсар. АЛР ВЫаХ
2
көр кыһыылаах ымынах. Киһи сууммакка кирдээхтик сырыттаҕына, тириитин быыһа бүөлэнэн хаалан ымынах, модьуун эҥин буолан барар. П. Филиппов
Ынах сүөһү, таба уонна сибиинньэ иитиитигэр сыстыганнаах ымынах элбэх ночооту аҕалар. МСИ ХСИи
Сэллик, одуруун, кумахы, ымынах курдук ыарыылар сир ахсын бүрүүкээбиттэрэ. АНХ СС
3. Хортуоппуй хаҕа бааһыран ыалдьар ыарыыта. ☉ Болезнь клубня картофеля, парша, фитофтороз
Бактыарыйалар хаҕа бааһырбыт уонна ымынах ыарыылаах хортуоппуйга өтөн киирэллэр. ФНС ОС
Хортуоппуй аһыгар уунан да суурайдахха барбат хара ымынахтар үөскүүллэр. ЛПМ ХХ
◊ Кыһыылаах ымынах — киһи, сүөһү тириитин ис араҥатыгар олохсуйар кыһытар быт көмөтүнэн көбөр, тарҕанар сыстыганнаах тирии ыарыыта. ☉ Кожное заболевание, вызываемое клещами, характеризующееся сильным зудом, чесотка
Ньургуһуну сүөгэйгэ булкуйан кыһыылаах ымынаҕы эмтииллэрэ. МАА ССЭҮү
Хотугу таба кыһыылаах ымынаҕын көбүтээччинэн тирии ис араҥатыгар олохсуйааччы кыһытар быт (клещ) буолар. ТСА ТС
Ымынахтаах тиип көр тиип I. Аны араҥ ыарыы, уоспа, ымынахтаах тиип, титириир курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
ср. якут. ымый ‘гнить’, ног. йиби ‘мокнуть, размокать’

1. аат.
2. Киһи тириитин уонна ис да уорганнарын көрдүгэннээн сиир сыстыганнаах ыарыы. ☉ Проказа, лепра
   «Лида, эн араҥынан ыалдьыбатах эбиккин», — диэн Сергей Иванович үөрүүлээхтик быһаарбыта. И. Федосеев
   [Екатерина Татаева] уон түөрт саастаах эдэркээн кыысчаан. Кини ийэтэ икки сыллааҕыта араҥтан өлбүтэ. «ХС»
3. үөхс., түөлбэ. Дууһа, бодоҥ, тойооску. ☉ Горемыка, калека, негодяй. Дьэ, эмиэ араҥ дии. Бу араҥы көр эрэ
4. даҕ. суолт. Ыарыһах, ханнык эрэ ааһан-араҕан биэрбэт ыарыынан ыалдьар. ☉ Больной, страдающий какой-л. хронической болезнью
   Миитэрэй өлүк сирэйдээх, араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
   Чоочо баай, тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн, Үс саханы түҥнэрэн, Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
   Бэйэтэ быһааран кэпсээбэтэҕэ буоллар, сааһын тухары аалларан ыалдьыбыт араҥ киһи диэ суох эбиппин. А. Данилов
   ◊ Араҥ (аас) аҕата — кыамматтары көрөр-харайар, аһыныгас үтүө сүрэхтээх киһи. ☉ Человек сердобольный, помогающий убогим-сирым, благодетель. Араҥ ыарыы көр араҥ
5. 1858 сыллаахха соҕотох Орто Бүлүү улууһугар аҕыс уон түөрт киһи араҥ ыарыыга ыалдьар эбит. Багдарыын Сүлбэ
   Аны араҥ ыарыы, холера, чумаа, натуральнай уоспа, ымынахтаах тиип, титириир, одуруун курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
   алт. сараҥ

аат.
1. Тыынар тыыннаах эҕирийэн тыынан туһанар, киһи этигэр сылааһынан, тымныытынан эрэ уонна тыал буолан биллэр аан дойду үһүс (сири, ууну сэргэ) ураты эйгэтэ. ☉ Дыхательная среда человека, живых организмов, воздух. Тымныы салгын. Ыраас салгын. Хос салгына суох
□ Бүлүү долгунугар бигэнэн, киэһээҥҥи чуор салгыҥҥа Оһуокай тойуга модуннук дуораһыйар. С. Данилов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
[Александр Сергеев], киэһээҥҥи сөрүүн салгыны эҕирийэн ыла-ыла, муннун анныгар тугу эрэ киҥинэйэн ыллыыр. М. Доҕордуурап
Киһи аһылыга уонна уута суох хас да күнү тулуйуон сөп, оттон салгына суох аҕыйах да мүнүүтэни тулуйбат. МЛФ АҮө
2. кэпс. Салгын оргууй хамсаан тыал буолан биллиитэ; кыра тыал. ☉ Лёгкое движение воздуха, веяние; слабый ветерок
Сайыҥҥы сыралҕан куйаас мөлтөөн, Өлүөнэ өрүс үллэр дэбилгэн киэҥ мэнээлийэ көхсүттэн сөп-сөрүүн, сып-сымнаҕас салгын сабыта оҕуста. П. Ойуунускай
Ибил-дьибил биллэр итии салгын үрдэ. Күннүк Уурастыырап
△ Туох эмэ хамсыырыгар эбэтэр охсуутугар салгын хамсааһына, долгуйуута. ☉ Колебание воздуха при движении или столкновении кого-чего-л., воздушная волна. Массыына ааспыт салгыныгар саба оҕустардым
□ Эстии салгыныттан Бычков муостаны мүччү үктээн ууга түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Туохтан эмэ төрүттээх бүттүүн өй-санаа. ☉ Умонастроения общества, обусловленные чем-л., веяния
Алаас чараҥар бүгүн эрдэ Арыылаах кымыс сытыныы Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
Биһиги дойдубут дьол мичээринэн мичээрдиир, сэбиэскэй норуот кыайыы салгынынан тыынар. Т. Сметанин
♦ Салгынна киллэр — туохха эмэ уларыйыыта киллэр, саҥа суолу тобул. ☉ Вносить новизну в какое-л. дело
Итинник балаһыанньаттан тахсарга бастакы салгыны биир идэлээх сойуус мунньаҕа киллэрбитэ. «Кыым». Салгыҥҥа көт — дэлби тэптэриллэн үлтүрүй. ☉ Взлетать на воздух, взрываться
Мин билэрбинэн уон аҕыс тимир суол эшалонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Салгыҥҥа ыйан калька. — кыайан быһаарыллыма, олоххо кииримэ. ☉ Повиснуть в воздухе
Хомойуох иһин, салгыҥҥа ыйаммыт бачыым ити биир эрэ буолбатах. Г. Нынныров. Тыынар салгын — киһи олоҕун тыына, сүрүн кыһалҕа оҥосторо. ☉ Дело, представляющее для кого-л. насущный интерес
Суруйар киһи тыынар салгына диэн бэчээт буолар, тахсыар сөптөөх эрээри бэчээттэммэтэҕинэ кини айымньыта тууйуллан, иҥнэн-уостан хаалыан сөп. С. Руфов
◊ Салгын аала — көтөр аал, сөмөлүөт. ☉ Летательный аппарат с крыльями, самолёт, лайнер. Салгын ачыкыта — киһи хараҕа сааскы күн уотуттан, сырдыктан салгыннаан ыалдьыбатын диэн кэтэр хараҥа ачыкы. ☉ Светозащитные очки
Мин салгын ачыкылаахпын устубуппар, хараҕым саатан, симириктии түспүтүм. Н. Апросимов. Салгын дьаамата — сөмөлүөт көтөн иһэн аанньа уйдарбакка эмискэ аллара түһэн ылар туспа температуралаах салгыннаах сирэ. ☉ Воздушная яма
Сөмөлүөт салгын дьааматыгар түһэн ылла. Салгын кут көр кут II. Айыы ойууна кыыран үөһэ Дьылҕа тойоҥҥо Кутаахаан уонна Бычык Хантаха салгын куттарын үҥсүһүннэрэ таһаарбыт. Саха сэһ. I. Салгын түрүбүөгэтэ — өстөөх салгынынан саба түһүүтүн биллэрии. ☉ Воздушная тревога. Өстөөх сөмөлүөттэрэ чугаһаабыттарыгар салгын түрүбүөгэтэ буолла. Салгын уоспата эмт. — киһини тоҥорор-тиритиннэрэр, ымынахтаах, үксүн оҕо ыалдьар күүстээх ыарыыта. ☉ Ветряная оспа, ветрянка. Инкубационнай кэмин тиһэх 1–2 күнүттэн ымынах бүтэһик тахсыытыттан 5 күн ааһыар дылы салгын уоспата сыстыганнаах. ГЛ ЭИ. Салгыҥҥа сырыт — салгын сиэн туһанар курдук таһырдьа сырыт. ☉ Гулять на улице, быть на воздухе
Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар. С. Ефремов. Салгынтан устуу — сири, аллара баары көтөр аппараатынан сылдьан түһэрэн ылыы. ☉ Аэросъёмка. Салгынтан устуу ньыматын хаартаны оҥорууга киэҥник тутталлар. Салгыныттан оҕут (салгынын да уйума) — ким-туох эмэ күүһүн олох уйума, тулуйума. ☉ Не устоять против кого-чего-л. по силе. Ити эн тулуспат тустуугуҥ, салгыныттан охтуоҕуҥ. Салгынынан сылдьыһыы — салгынынан, сөмөлүөтүнэн сылдьыһыы. ☉ Воздушное сообщение. Хоту оройуоннарга салгынынан сылдьыһыы эрэ баар
ср. кум. салкъын, уйг. салкин ‘прохлада’, бур. һалхин ‘ветер’