чиччигинэс I диэнтэн хай
аата. Күүс тэҥнэһэн чиччигинэһии буолла. Е. Неймохов

кускуурдаа диэнтэн бэй
туһ. Оҕустар күөрэччи көтөхпүт кутуруктарынан кускуурданан кэтэсиһэн күрдьүөтэспэхтээн баран биир түгэҥҥэ эмискэ …… сүүс сүүстэринэн ыпса түһэн харсан чиччигинэһэн бардылар. ГКН МҮАа

даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, чи- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: чип-чиҥ. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на чи-: чип-чиҥ ‘очень плотный’
Чип-чиҥ баҕайытык быһыта симириктээн көрбүт, уһун синиэллээх, ыарахан хааннаах эдэр комбат сулбу хааман кэллэ. Эрилик Эристиин
Биир кэм чип-чиччигинэс уҥуохтара кыйыттан дьырылыыллар. М. Чооруоһап

туохт., кэпс. Кыраны аахсан, кими эмэ кытта хардарыта кыыһырыс, киирис, охсуһаары гын. ☉ Вздорить, ссориться с кем-л. из-за мелких придирок друг к другу, доходя до грубостей
[Оҕонньоттор] салгыспакка сэлэһэллэр, бочооттоһоллор, тохтоон туран: «Һуой, иһит дуу!» — «Эн, эн иһит». — «Эн миигин урут истиий»,— диэн чиччигинэһэн, тымтан бараллар. Н. Габышев
Ити айылаах туохтан бочооттостугут, доҕоор? «ХС»
Холуочук икки ыаллыы дьон охсуһаары Тиэргэҥҥэ бочооттоһо турбуттар. Таллан Бүрэ. Тэҥн. боруоктас

аат., миф. Былыргы саха итэҕэлинэн: сылгы сүөһүнү үөскэтэр, араҥаччылыыр Үөһээ дойдуга олохтоох айыы, таҥара. ☉ По представлениям древних якутов: божество-небожитель, считающийся создателем и покровителем конного скота
Мин эйиэхэ аналлаах ат сылгы буолан Уоттаах Дьөһөгөйтөн айыллыбытым. Ньургун Боотур
Тэһиин быстыаҕынан Чиччигинэс иҥиирдээх, Көнтөс быстыаҕынан Күлүмэх күүстээх Күн Дьөһөгөй оҕото Дьэлтэччи көрөн …… турар эбит. П. Ойуунускай
Айыы бухатыырын миинэр миҥэтэ, көлүнэр көлөтө, дьөһөгөй тойон анаан айбыт ат сылгыта …… аалыы көмүс сиэлэ арыллан айаннаан хабылыннаран иһэр. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Эккэр туох эмэ (хол., тымныы) биллэрин абааһы көрөн эбэтэр улаханнык куттанан, кыйаханан, чаастатык иҥиирдэриҥ тардан ибигирээ, ибигирээн хамсаа. ☉ Испытывать дрожь, дрожать (напр., от холода, нервного напряжения)
Уол тымныы уунан саба ыстарбыттыы дьигиһийэ түһээт, ыллыгынан туораан, тыаны быыһылаан арҕаа диэки дьулуруппутунан барда. Н. Габышев
Тоҥон бугуһуйбут аттар, өрө чиччигинэһэн суолга киирээт, айаннаан дьигиһийбитинэн барбыттара. Д. Таас
Буров дьагдьайан дьигиһийэн ылла. «ХС»
2. Чаастатык биэтэҥнээн хамсаа, титирэстээ. ☉ Приходить в колебательное движение, дрожать, сотрясаться
Мотуордар күүскэ үлэлээн дьигиһийэллэр. Н. Якутскай
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сирхаллаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин
Тыраахтар мотуора үлэлээн дьигиһийдэ, гусеницалар лыһыгырыы тыаһаатылар. «ХС»

даҕ.
1. Дохсун, наһаа түргэн. ☉ Бурный, стремительный, молниеносный
[Ини-биилэр] сырыыга-айаҥҥа тэҥҥэ туруннахтарына, улахана урутуур уонна оту-маһы күлүгүн да көрдөрүө суох күлүмэх көтүүнэн мэҥитэр. С. Федотов
[Хараҥаччылар] эттэрэхааннара күлүмэх көтүүгэ баҕарбыт курдук, кынаттарын кэдэччи туттан ытыллыбыт охтуу сыыйыллаллар. В. Сыромятников
△ Күүрээннээх, эрчимнээх. ☉ Напряженный, без продыху
Манна Ананий Золотовскай, Эһээ Егордуун тыын ылбат күлүмэх үлэҕэ сылдьаллар. М. Доҕордуурап
Күлүмэх үлэ үөһүгэр сыл хонук курдук ааспыта. «ХС»
2. Уһулуччу, ураты. ☉ Исключительный, необычайный
[Ата] Тэһиин быстыаҕынан Чиччигинэс иҥиирдээх, Көнтөс быстыаҕынан Күлүмэх күүстээх Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьэлтэччи көрөн турар эбит. П. Ойуунускай
Күлүмэх күүскэ эбии сымса буолуу масчыт-отчут, булчут-алчыт киһиэхэ саамай наадалаах хаачыстыба. ЧМА ЭТНББ
3. Бэрээдэгэ суох, боччума суох. ☉ Неорганизованный, безалаберный
Хаҕыс тыллаах-өстөөх, арыгы айдаан аргыстаах күлүмэх, дьалхаан олохтоох дьону кытта …… үлэлиэхпин баҕарбатаҕым. Тумарча. Революционнай санаалаах ыччат кистэлэҥ мунньахтарыгар күлүмэх мөккүөрдэр буолаллара. «Ленин с.»
4. көсп. Наһаа күүстээх, киһи тулуйбат (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Очень сильный, невыносимый (о боли)
Харахтарбын симэн күлүмэх ыарыыттан туймааран сытабын. «ХС»
ср. др.-тюрк. күлүг ‘непостоянный, преходящий’

1. даҕ.
2. Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол., ат, таба туһунан). ☉ Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
   Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан
   Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. «ХС»
   Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы. «Кыым»
3. көсп. Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи). ☉ Горячий, полный силы, чувств; дерзкий (человек)
   Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров
   Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай
   Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт: Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэн. В. Сивцев
4. көсп. Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
   Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев
   Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
5. аат. суолт.
6. Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба. ☉ Необъезженная лошадь или дикий олень
   Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова
   Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников
   Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар. «Кыым»
7. Уох, омун, эрчим. ☉ Пыл, огонь, темперамент
   [Абааһы уола — удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа. ТТИГ КХКК
   ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’