хадьырый диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Кыыл] уоругар кирдьигинии-кирдьигинии маһы хадьырыйбахтаата. Л. Попов
Үрүҥ эһэ балыгы лап гыннаран ылан, эмиэ аҕыйахта хадьырыйбахтаан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Чобоо [киһи аата] тохтоон сынньана түстэ, өйүө этиттэн хадьырыйбахтаата. ОоТС

I
бүрүй I диэнтэн атын
туһ. Сирэйин быһаҕаһа көгөччөр түүнэн бүрүллүбүт хоҥхолой курдук уҥуох сирэй ньөлөс гына түстэ. А. Софронов
Тумарык былытынан бүрүллэн турар халлааҥҥа үс чобоо дьулурҕа уоттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Кини хараҕар Лоҥкууда, сырҕан эһэ тириитин умса бырахпыт курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн тэлгэнэ сытар. М. Доҕордуурап
II
бүрүй II диэнтэн атын. туһ. Суораппыт бүрүллүбүтэ дуо?
□ Бүрүллүбүт үүт курдук Бүтэй маҥан халлаан Сытыы сымала сытынан Ыһаарыллан турар. Күндэ

аат., кэпс. Харса-хабыра суох, сытыы-хотуу эдэр киһи. ☉ Удалец, молодец
Утуйарга тэриммит көкөттөр уулара көтөн хаалбыт, тэһииркээбит таба кэриэтэ чөрөйбүттэр. Софр. Данилов
Буокса секциятыгар ситиһиилээхтик дьарыктанар, сибиниэстэн куппут курдук чиҥ, орто уҥуохтаах көкөт. Р. Баҕатаайыскай
Варялаах Максим ханна баалларын билбэккэ олорбутум, онтон икки нэдиэлэ ааспытын кэннэ, Варяттан сытыы-чобоо көкөт уол оҕо кэлэн эппитэ. М. Горькай (тылб.)
ср. алт. көкүт ‘ободрять, поощрять’, телеут. көккүт ‘ободрять, делать храбрым, бойким; возбуждать’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., ньирэйи) ийэтин эмиийигэр чугаһат, чугаһата үт. ☉ Тыкать детёныша мордочкой в вымя (напр., о телёнке)
[Ньирэйи] көтөҕөн илдьэн ийэтин эмиийигэр үҥүлүппүппэр, эмэн соппойдо ээ. «Чолбон»
Ийэлэрин бэйэлэрэ кыайан эмпэт кыыл оҕолорун, ийэлэрин тутан сытыаран, эмиийдэригэр үҥүлүтэн эмтэриллэр. ТИиС
Тугутчаан кэмниэ-кэнэҕэс туран сүһүөҕүн булар. Онуоха ийэтэ эмиийин үҥүлүтэр. Тулхадыйбат д.
2. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ чугаһата ас, чугаһатан биэр. ☉ Приближать, пододвигать, подводить кого-что-л. к кому-чему-л.
Тэппэй ыта эһэ тириитин сөбүлээбэтин көрөн ытын онон дьээбэлээбитэ: Бөтөһү кууһан ылан тириигэ үҥүлүтэрэ. Далан
«Түргэнник үтүөрүөҥ, иһэн кэбис», — үрүүмкэлээх эми уоһугар үҥүлүттэ. Болот Боотур. Убайым үөрэнэр кылааспар үҥүлүтээт, элэс гынан хаалла. Суол т.
△ Кими, тугу эмэ ханна эмэ илдьэн биэр, тириэрт. ☉ Пристроить кого-что-л. куда-л. Кэлин ити тылбааспытын ханна эмэ үҥүлүтэ сатыырбытын өйдөөбөппүн. Софр. Данилов
Куоракка артыыс үөрэҕэр киллэрэн үҥүлүтэн көрүөм, онон бүгүн тэрийиҥ, сарсын илдьэ киирэбин. С. Тарасов
Кини тугу тырыыппайдаабыттарын барытын сонно тута-хаба эрэдээксийэҕэ илдьэн үҥүлүтэр сорох чобоо эдэр суруйааччылартан атыннык саҕалаабыта. «ХС»

төһө ахс. аат. 3 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 3
Тумарык былытынан бүрүллэн турар бүтэй халлааҥҥа үс чобоо уолаттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Биир эһэни, үс табаны өлөрдүбүт... — диэн Эрбантей хаһыытаан эттэ. Эрилик Эристиин
♦ <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк (сүгүрүй) көр күлүк
Үс бараа хара күлүгэр үҥэн Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүөдьэлдьиспитинэн бардылар. П. Ойуунускай. Ньургун Боотур …… айыы дьонун хаһан даҕаны атаҕастатыахпыт суоҕа диэн андаҕайан, бэйэтин үс бараа хара күлүгэр үҥтэ. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр сүгүрүйэммин Ыһыктыбат андаҕайы андаҕайдым. С. Данилов
[Чоочо начаалынньыкка:] Күн ыраахтааҕы ытыктабыллаах ылгыныгар, эйиэхэ, үс бараа хара күлүккэр сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов. Үс бүүрүгэ бүрүллүбүт түөлбэ. — барар-кэлэр сирэ суох буолбут, улаханнык ыктарбыт, ыксаабыт. ☉ Быть загнанным в угол (букв. три обшивки его пришиты)
Барар-кэлэр хайаҕастара бүөлэнэн, үс бүүрүктэрэ бүүрүллэн олордохторо дии. «ХС». Үс дойдуттан — араас ыраах дойдулартан (хол., ыҥырыллан кэл). ☉ Со всего света, со всех концов (быть приглашённым на что-л. — букв. с трёх сторон). Кэмпириэнсийэҕэ үс дойдуттан учуонайдар бөҕө ыҥырыллан кэлбиттэр
□ Үс дойдуттан үмүөрүһэн, Сэттэ сиртэн тиксиһэн, Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев. Үс күлүктээх киһи — албын-түөкэй, халты харбатар, кураанаҕы куустарар киһи. ☉ Пройдоха, жулик (букв. человек с тремя тенями). Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах — күнүн оройугар сылдьар эдэр киһи, эр бэрдэ. ☉ Добрый молодец в расцвете сил, удалец (букв. с тремя остриями, с восемью гранями)
[Баһылай Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Дьон үс өргөстөөхтөрө, аҕыс кырыылаахтара манна бааллар эбит. «ХС». Үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн — тугу эмэ оннук буолуо диэн олус сэрэхэдий, сэрэнэ тутун. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным
Саһыллыын киирсэргэ үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн диэн баар. Л. Попов
Үс саха көр саха. Уордаах Акыым кулуба үс саханы ытаппыт киһи дииллэр. Саха сэһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Өксөкүлээх эппитин өйдүүрүҥ буолуо, баҕар, Үгүс үйэлэргэ мэҥийбит Үргүөр муус буурҕаҕар Үрдэрэн үгдэрийбит Үс саха бииһин ууһун Үлүгэрин туойбутун. Күннүк Уурастыырап. Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка, түүн үөһүгэр диэри (үлэлээ). ☉ До глубокой ночи (работать — букв. до падения трёх туманов)
Сайынын, үс туман түһүөр диэри сыралаһан, Үлэттэн уурайан кэлэрим. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Үс туман түһүөр диэри От охсор буоларыҥ — Сарсыардааҥҥы сиккиэри Арыый куота утуйарыҥ. «ХС». Үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө, иккитэ эрбэҕин эргитиэ көр эрбэх. Үс үллэр үөстээх фольк. – Өлүөнэ өрүһү хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпиитэт (Өлүөнэ улахан салааларын Бүлүүнү, Алданы кытта бииргэ тутан этии). ☉ Постоянный эпитет, описывающий реку Лену с двумя её крупными притоками — Вилюй и Алдан
[Сөмөлүөт] Кынатын тыаһа кырылаан, Мотуорун тыаһа ньирилээн, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир өрүһү Үрдүнэн көтөн Өрө куйааран кэллэ. Саха нар. ыр. III
Урукку үйэҕэ сүүһүнэн сылларга, Утуйбут норуотум уһуктан турбута, — Үлүскэн күүстэрэ өрүтэ күүрэннэр, Үс үллэр үөстэрдээх Өлүөнэ өрүһүм халаанын уутунуу дьалкыйан тахсаннар, хараабат уоҕунан саҥаны айбыта. Күннүк Уурастыырап
Сахабыт сиригэр саас буолан, Сир аайы сибэкки тэлгэннэ. Сүүһүнэн үрэхтэр долгуһан, Үс үллэр үөстээх Ленаҕа түстүлэр. Эллэй. Үс хаттыгастаах (үрдүк мэҥэ) халлаан фольк. — үс сабыылаах, үллэһиктээх халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ сабыылаах дэнэрэ). ☉ Трёхъярусное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Үс хаттыгастаах Үрдүк мэҥэ халлаан Үрүт өттүгэр. П. Ойуунускай
Үс хаттыгастаах халлааны өтөрү өйдүөтэххэ, үрүҥ күнү үөскэппит, Аан дойдуну айбыт, үрүҥ аар тойон аҕаккайбыат! Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Үс дойду — 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар (тоҕус хаттыгастаах Үөһэ дойду — Үөһэ Айыылар дойдулара. Орто дойду — сир, сахалар, уопсайынан киһи аймах олоҕо. Аллараа дойду — абааһылар дойдулара). ☉ По старинному поверью якутов, существовало три мира: Верхний мир — девятиярусное небо, где обитают в основном божества-небожители айыы; Средний мир, где живут люди; Нижний мир — преисподняя, где обитают злые духи абааһы. Үс дойду баарын былыргы оҕолор дьиҥнээхтик итэҕэйэллэрэ; 2) аан дойду. ☉ Весь мир, вселенная
Миигин, «уһун эрэйдээх, кыаттараары гынан ыксаан, уоран-талаан өлөрбүтэ» — диэн, үс дойду үрдүнэн бары элэк гыныахтара, үөҕүөхтэрэ буоллаҕа. Ньургун Боотур [Маайа:] Онто суох мин куһаҕан чэпчэки аатым үс дойдуга тарҕанна, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт гына оҥордулар. А. Софронов
Сааккын сабынан, удаҕан буолан, үс дойдуну албыннаан аһаан сылдьаҕын буолбат дуо? Болот Боотур. Үс мас үүт күрүө (үс үүт бүтэй) — үс сүлдьүгэстээх остуолба бүтэй. ☉ Столбовая изгородь в три жерди
Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Сабардам, үс сүүс баҕананы кэттэрэн, Бараада үрэҕин төрдүн үс үүт бүтэйинэн сүүрдэн кэбиспитэ. Болот Боотур
Бу көмүс харчыбыт, бу кыһыл саһылбыт Кытаанах куйахтаах тааҥканы туппута. Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн саһарбыт Бурдукпут туорааҕа буулдьаны куппута. П. Тулааһынап. Үс муннук геом. — үс быһыта охсуһар көнө сурааһыннар үөскэтэр геометрическай фигуралара. ☉ Треугольник (геометрическая фигура)
Үс муннук үс өттө үһүөн тэҥ усталаах буоллахтарына, итинник үс муннугу тэҥ өрүттэрдээх диэн ааттанар. ННН Г. Үстэн биирэ — туох эмэ үс гыммыт биирэ. ☉ Одна треть
Онтон ыла Ийэ сирэ Үйэ үстэн бииригэр, Силигилии-сайда үүнэр. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. үч, үш