водолюб (водяной жук).

уголь || угольный; мас чоҕо древесный уголь; таас чох каменный уголь; чох куоппаһа угольная пыль; чох промышленноһа угольная промышленность # чох хара харах чёрные-пречёрные глаза; чох хара түүн непроглядная ночь.

аат. Күөллэргэ үөскүүр, кытаанах хара көхсүлээх кыра хомурдуос. ☉ Жук, обитающий в озёрах, с крепкими чёрными надкрыльями, жук-плавунец, водолюб
Күөл түгэҕиттэн чоху Күөрэйэн тахсыбытыгар …… Хонуу хомурдуоһа, Хараҕа сырдаан, Хамнаан кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
Били чүөмпэ балыктара, чохулара, баҕалара ураҕас тыаһыттан куттанан, онтон куотан, туу диэки элэгэлдьистилэр, чыраахтастылар. Күндэ
Баһылай тымтайга сүгэн таһаарбыт мундутун мин, эбэбэр көмөлөһөн, чохутун, баҕатын, уутун кыыһын ыраастаһабын. С. Маисов
◊ Чоху көхсүн курдук — олус халтараан (хол., килэгир мууһу этэргэ). ☉ Очень гладкий и скользкий (напр., о поверхности льда)
Кини сүүрүк миккийбит чоху көхсүн курдук халтархай муустартан мүччү-халты тэбинэн муустаах ууга чомполонон ылара. Далан
Чоху көхсүн курдук килэркэй мууска хайдах көлө таба тирэниэй, боротуоканы эт илиигинэн эргитэн бэчимэни тардаргар тиийэҕин. «Кыым». Чоху хаата көр хаа. Уу кытыытыгар чоху хаалара элбэхтэр
ср. монг. цох ‘жук’, кирг. чоху ‘теменная кость; макушка; вершина’

аат. Сиртэн хостонор хара өҥнөөх кытаанах, умайар бэссэстибэ (оттукка тут-лар). ☉ Ископаемое твёрдое горючее вещество растительного происхождения, уголь
Уол самосвалынан …… түүннэри чох тиэйэн иһэн, Тулагы таһыгар суолга …… туора ойутан тахсан кювекка охсуллубут. Н. Лугинов
Сарсыарда туран күлү тарыйдахха уоттаах чох арылыс гына түһэр. С. Маисов. Хостонор чох биэс уон бырыһыана Японияҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа ыытыллар буола сылдьыбыта. «Саха с.»
♦ Уокка (чоххо) баттаабыт курдук <буол> көр баттаа
«Петя, мин кинилэр оонньууларыгар барыам суоҕа!» — Настя сирэйэ чоххо баттаабыт курдук буола түһэр. Н. Якутскай
[Намчы:] Эн Хойутааны көрдүҥ да, чоххо баттаабыт курдук, кытаран хаалаҕын ээ. А. Фёдоров
Уол эрэйдээх миигин билэн сирэйэ чоххо баттаабыт курдук кытаран хаалла, мүлүк-халык буолла. Б ЭБ
Чох кыбылынна — <эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт диэн курдук (көр кыбылын). [Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ, үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон
Киһи эрэ буоллар чох кыбылынна. М. Доҕордуурап
◊ Чох хара көр хара
Супту үүнэн тахсыбыт муостардаах кыракый тугут чох хара харахтарынан Аагалаах диэки махтаммыттыы көрүтэлиир. Т. Сметанин
Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх …… ыас хара, чох хара, үлүйбүт хара, хара бараан. НБФ-МУу СОБ
Хара сылгыны икки эрэ дьүһүҥҥэ араараллар: хара, чох хара. ОМГ ЭСС
ср. др.-тюрк. чоҕ ‘пламя, жар’, уйг. чоҕ, алт. чок, хак. соҕ ‘горящие угли’, тюрк. чоҕ ‘горячий уголь’, чох ‘жарь’, бур. цок, сок ‘горящий уголь’, монг. чоҕ ‘жар, пыль, раскалённые угли’