и. д. от ымытын- способность чувствовать, ощущать; чувствительность.

сов. 1. (затвердеть) мастый; 2. (потерять чувствительность) көһүй; пальцы на ногах одеревенели от холода атаҕым тарбахтара тоҥон көһүйдүлэр.

прил. 1. уст.(немой) тылыттан маппыт, тыла суох буолбут; 2. разг. (утративший чувствительность) дөйбүт, көһүйбүт, утуйбут; онемелые ноги көһүйбүт атахтар.

сов. 1. (потерять чувствительность) өлүгүр, тугу да билбэт буол, өл; 2. перен. (оцепенеть) дөйөн хаал; омертветь от страха кутталгыттан дөйөн хаал.

сов. 1. тылгыттан мат, тыла суох буол; онеметь от удивления дьиктиргээн хаалан тылгыттан мат; 2. (утратить чувствительность) дөй, көһүй, утуй; у меня пальцы ног онемели атаҕым тарбахтара көһүйдүлэр.

туохт. Ээл-дээл курдук буол, бытааран хаал. ☉ Стать безразличным ко всему, медлительным
Кыл түгэнигэр мин олох мэнээрийэн хааллым. И. Данилов
ср. бур. мэнэрхэ ‘терять чувствительность’

дыҥ курдук буол - тугу да билбэт буола дыгдай (киһи этин-сиинин туһунан). ☉ Отекая, раздуваясь, опухая, становиться нечувствительным, утрачивать чувствительность (о теле, его частях)
Төбөм дыҥ курдук буолла. Харытыан эрэйдээх ол ахсын абаланан, сирэйэ дыҥ курдук буолар. П. Ойуунускай
Дэҥнэммит харыта дыҥ курдук буолбут, ыараан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Тоҥон илиитэ-атаҕа дыҥ курдук буолуталаата. Болот Боотур

I
туохт., эргэр. Кэ миттэн кэмигэр тииһиктэнэн, ииригирэн кэл (ыллыыр, кутурар икки ардынан). ☉ Биться в нервном припадке, бесноваться
Өксүүнньэ субу-субу таарымталана-таарымталана, мэнэрийэ-мэнэрийэ бэрт өр ыа л дь а сы п п ыт. Күн дэ. Кыһалҕа [киһи аата] утуйаары сытан, мэнэрийэн ыһыллан турбута, бэйэтигэр тиийинэ сатаабыта. И. Гоголев
Уҥа ула хан дьиэҕэ икки дьахтар мэнэрийэн, кутуран бараары гыммыт курдук олорор. А. Сыромятникова
ср. монг. мэнэрэх ‘отупеть, поглупеть, терять чувствительность’
II
туохт. Ааһа быһыытый, уҕарый (үксүгэр ыарыы туһунан). ☉ Стихать, успокаиваться, ослабевать (о б о ли)
Томмот ыарыыта кырдьык мэнэрийэн барбыта. Софр. Данилов
Тумат ыарыыта мэнэрийэн барда. «ХС»

туохт.
1. Уҥуоҕуран, кытаатан мас курдук буол (хол., оту, сиэнэр үүнээйини этэргэ). ☉ Деревенеть, становиться твёрдым, грубым (о травянистых растениях)
Хойутаан оттоотоххо от мастыйар уонна иҥэмтиэтэ аччыыр. СОТ
Сиик тиийбэт б у о л л а ҕ ы н а , эрэдьиискэ аһа мастыйар, аһыы амтаннанар. ФНС ОАҮүС
Оттор мэл дьи кэриэтэ мастартан, сэппэрээктэртэн намыһахтар. Кинилэр умнас тара сүмэһиннээхтэр, күөхтэр уонна ха һан да толору мастыйбаттар. КВА Б
2. көсп. Кырдьан эбэтэр ыалдьан сүһүөхтэргин имигэстик кыайан хамсаппат буол, бороҕодуй. ☉ Утрачивать гибкость, подвижность, становиться негибким, малоп о д в и ж н ы м ( о суставах)
Кини аҥаар ата ҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Ам ма Аччыгыйа. Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан х а р б а а н ы л л а. М. Доҕордуурап
Ылдьаа илии лэрин, атахтарын тарбахтара кө һүйэр, ыа лдьар идэлэммиттэрэ, улам-улам хам саабат, мастыйар кутталламмытта ра. Сыл кэриҥинэн илиилэ рэ, атах тара адьас мастыйбыттара. «ХС»
3. көсп. Өр олорууттан, хамсамматахтан эбэтэр тоҥууттан көһүй, көнтөрүк буол, бөҕүөр. ☉ Онеметь, утратить чувствительность, окостенеть (от холода, неподвижности)
[Дьөгүөссэлээх] уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Урааннаах уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. ЧМА СБ. Ногин бу түүн куобах кээнчэтин уһулбатаҕа гынан баран, …… атаҕа мастыйбыт, бөҕүөрбүт этэ. Ю. Чернов (тылб.)
4. түөлбэ. Өр сытан курсуй, эргэр, сибиэһэй амтаҥҥын сүтэр (үксүгэр эт, балык аһы этэргэ). ☉ Утратить свежесть, потерять вкус (о мясном, рыбном продукте)
Кырдьыга, с аас к ы а н д ы а ҕ ы рбыт, балык мастыйбыт этэ гынан баран, бары да сирбэтэхпит. Далан

I
туохт.
1. Эмискэ улаханнык долгуйууттан, куттаныыттан, тымныыны-итиини билииттэн о. д. а. этиҥ сааһа аһыллан ыл (киһи ньиэрбэтин туһунан). ☉ Задрожать от внезапного сильного волнения, от страха, холода и т. п. Үчүгэйиэн дьүүктэ уута! Тииспит дьырылаата. С. Тарасов
Даайыс [кутталыттан] этин сааһа дьырылаан баран, атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кини көһүйэ тоҥмут этин-хаанын бу уот угуттаан, минньигэстик дьырылаан киирдэ. Д. Таас
Уол уураабыта Октяҕа этин сааһынан ип-итиитик дьырылаан киирдэ. М. Попов
Ама, хайа саха сүрэҕэ дьырылаабакка өйдүөҕэй саха кыыһа кэрэ куолаһынан ыллаан дьырылата, көрөн-истэн тырымната турарын?! Т. Сметанин
2. Эмискэ минньигэстик билин (үчүгэй, сытыы сыт туһунан). ☉ Ощутить острый приятный запах
Ок-сиэ, бу тыам сыта барахсан сүрэхпэр-быарбар дьырылаан киирэрэ, эчи минньигэһин баҕаһын. С. Ефремов
Борокуоппай …… уолун көтөҕөн ылан ньилбэгэр олордор уонна сыллаан ылар, оҕо сыта дьырылаан үчүгэй даҕаны. А. Бэрияк
Сүр минньигэс сыт муннум таныытынан дьырылаан киирбитигэр уһукта биэрдим. «ХС»
3. Ыга баттааһынтан, ыарыыттан утуй, дырылаа (эт-сиин туһунан). ☉ Онеметь (потерять чувствительность - напр., о руке, ноге); ощутить дрожь в теле (от лежания или болезни)
Уһуктубута, хаҥас илиитин баттыы сыппыта утуйан хаалбыт, араастаан дырдыргыыр, дьырылыыр, кыайан хамсаппат. В. Тарабукин
Оттон куҥ курдук буолбут ыбыс-ыарахан илиитэ өссө эбии көһүйэн, тыбыс-тымныы буолан, дьырылаан барда. А. Сыромятникова
II
тыаһы үт. туохт.
1. «Дьыр-дьыр-дьыр» диэни түргэнник субуруччу эппит курдук саҥаны нарыннык, уһуннук таһаар (үксүн чыычаах ырыатын туһунан). ☉ Заливаться звонкой нежной длинной трелью (обычно о птичке)
Күөрэгэй үөһэттэн Салгыҥҥа тырымныыр, Көстүбэт үрдүктэн Ырыата дьырылыыр. Күннүк Уурастыырап
Араас дьикти куоластаах чыычаахтар ырыалара салгыҥҥа дьырылыы тохтор. Л. Попов
Ыккый ойуур быыһыгар …… Ымыы чыычаах барахсан Ырыаката дьырылыыр. Е. Иванова
2. Нарыннык, биир тэҥник илигириир дорҕооннору таһаар (хомус, атын да муусука туһунан). ☉ Слышаться, раздаваться (о нежном дрожащем звуке хомуса или др. музыкального инструмента)
Сүр имигэстик хомуска оонньоон барда. Истиэхтэн эриэккэс кэрэ дорҕооннор дьырылаатылар, дьурулаатылар. И. Гоголев
Истэҕиэн, муусука дорҕооно дьырылыыр, кэрэтиэн! Имэҥнээх муоралыы долгуран дьиктитин! А. Абаҕыыныскай
Көтөр араас саҥатынан Күйгүөрэ сатараан, Хомусчааным лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа, Татыйыктыыр чыычаахтыы Тылыбырыы чугдаарый! П. Дмитриев
3. Аһаҕастык уонна уһуннук кистээ (сылгы туһунан). ☉ Ржать звонко и протяжно (о лошади)
Ханна эрэ ыраах кулунчук кистээн дьырылыыр. Атыырдар биэлэри таптааннар, Эйэҕэс чуор куолас дьырылыыр. Эрилик Эристиин
III
дьүһ. туохт. Биир тэҥник кэчигирээн, кэккэлии тур (синньигэс көнө предметтэр тустарынан). ☉ Стоять ровным рядом на одной линии (о тонких прямых предметах)
Оскуола эрэһиэҥкэ олбуора ыраахтан дьырылаан көстөр.  Симон Павлович улахан көлүөһэлээх массыына аттыгар туран, аҥаар атаҕынан үктээн, лип-лап гыннардаҕын аайы, бэчээттэнэн дьырылаабыт буукубалардаах кумааҕы лииһэ тахсан кэлэр. Д. Таас
Ыраастаммыт өттүгэр цистерна арматуратын таҥан таһааран эрэллэрэ уһун синньигэс балык дьардьаматын курдук, субуччу дьырылаан көстөр. В. Яковлев
△ Дьэрэкээннэнэн, таҥалайданан көһүн. ☉ Казаться ярко украшенным, орнаментированным
Итинтэн үс-түөрт хаамыыны дубук алларбыттара буоллар, ол онтон ыла сүрдээх дьара таас харгы дьырылыы сытар. В. Яковлев