м. разг. I. (пришлый человек) туора киһи, атын сир кипитэ; 2. (чуждый по духу человек) туора өйдөөх-санаалаах киһи, атын эйгэ кипитэ.

прил. 1. (отдалённый расстоянием) ыраах; далёкие страны ыраах дойдулар; 2. (с большим протяжением) ыраах, уһун; далёкий путь ыраах айан; 3. (отделённый временем) ыраах, өр; далёкое будущее ыраах инники; 4. перен. (чуждый) ыраах, туспа, холооно суох; они далёкие друг другу люди кинилэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах дьон; # не очень далёкий человек олус ырааҕа суох киһи, татым өйдөөх-санаалаах киһи.

тас гын = однокр. подр. выстрелу, резкому щёлкающему звуку; тыаҕа мас тыаһа тас гынна в лесу раздался треск ломающегося дерева.
1. 1) внешний; наружный || внешность; наружность || внешне, снаружи, извне; тас көрүҥ внешний вид; тас өттө наружная сторона; тас өттүттэн с внешней стороны; тас ыал сосед; кинигэ таһа переплёт книги; тас таҥас верхняя одежда; дьиэ таһа двор; таһым дьалкыйан , иһим иирэн олорор погов. снаружи у меня всё взволновалось, внутри у меня всё взбушевалось (т. е. я очень расстроен); 2) внешний; тас политика внешняя политика; тас дьыала министерствота министерство иностранных дел; 3) наружный, подкожный жир (у скота); илии тас жир в один палец; икки илии тас жир в два пальца (как мера упитанности скота); 2. в роли служебного имени: таһыгар около, возле; у; мин таспар около меня; күрүө таһыгар у изгороди; дьиэ таһыгар возле дома; таһыттан из-за; куорат таһыттан из-за города; таһынан а) мимо, рядом, возле, у, около; ыалбыт таһынан мимо соседей; б) сверх, помимо; былаан таһынан сверх плана; сокуон таһынан вне закона # ити тас өттүнэн или ити таһынан сверх того, кроме того; тастан киирбит таас уллуҥах фольк. чужой, чуждый (букв. вошедшая извне каменная стопа); тириим таһынан киирэр мне очень не нравятся (его слова и поведение).

I
аат.
1. Удьуору, төрдүууһу салҕааччы. ☉ Потомство, потомок. Төрүт-уус саҕаттан ырыаһыттар сыдьааннара
□ Биһиги сыдьааннарбыт хайа да түгэҥҥэ атыттартан ордо, баһыйа, сабырыйа туруохтаахтар. Н. Лугинов
Былыр үгүс суруга-бичигэ суох биистэргэ бастакы төрүттэрэ таҥара буолара, ол иһин итэҕэлэ суох омук төрдө-ууһа суох сыдьаанынан ааҕыллыан сөп. ВВЕ СТИ
Иванна кинилэр сыдьааннарыттан соҕотох хаалла. ТТК
△ Туох эмэ төрүөҕэ, удьуора (киһиттэн ураты тыынар тыыннааҕы этэргэ). ☉ Потомство, отпрыск (у животных)
Кырбый [ыт аата] сордоох күөрт көхсүнэн эрэ буолбакка, быһыытынан-майгытынан бөрө сыдьаана буолара билигин хаһааҥҥытааҕар да чуолкайдык көһүннэ. Н. Лугинов
Ити бөлөхтөр истэригэр кыра да, бөдөҥ да төрүөхтээх, уойумтуо, кыстыгы тулуйумтуо удьуордар, ардыгар быһымах, быһый атахтаах сылгылар сыдьааннара көстөллөр. Сылгыһыт с. Аҥаар Муос [тыһы чубуку аата] айылҕа биэрбит сиэринэн, бэйэтэ да билбэтинэн, инникигэ тарбачыһар, сыдьааннара быстыбатыгар дьулуһар. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Өбүгэ, төрүт-уус. ☉ Предок. Өксөкүлээх Өлөксөй үлэлээбит үлэтин, былыргы олох умнуллубут сыдьааннарын чинчийбит, билбит, ыйбыт үтүө үлэтин бэлиэтээн, аатын ааттаан айхал эппиттэрэ. П. Ойуунускай
Дьоно-сэргэтэ даҕаны, төрдүлэрин-уустарын ыйыталастахха, үксүлэрэ ити оройуоннартан сыдьааннаах буолаллар. НС ХСБС
Сиэннэнии диэн — улуу дьыала, Эн сыдьааныҥ салҕаныыта. Былыргыттан саха ыалын Сүрүн-кутун уол сиэн тутар. И. Баишев
3. көсп. Өрүс, үрэх ханан эмэ туора сүүрүгүрдэр тардыыта (хол., сээн, үрүччэ). ☉ Ответвление от основного русла реки или речки (напр., рукав)
Сирин быһыытыттан көрдөххө, манна хайа да өттүттэн атын үрүйэ да, сыдьаан да киирбэт. Н. Якутскай
Үрүйэтин диэки бардахха, уулаах сыдьааны батыстахха, олус хойуутук үүнэр моонньоҕон угар тиийэҕин. Н. Босиков
Эр дьон ыраах үрэхтэр сыдьааннарыгар бултуу барбыттара. «ХС»
4. эргэр., сөбүлээб. Хайа эмэ уопсастыба бөлөҕүн кыттыылааҕа, ол бөлөх өйүн-санаатын тутуһааччы (үксүн куһаҕан сыанабылга тут-лар). ☉ Отродье
Бу баайдыы сыдьааннарга кимэн киирии улааппытынан сибээстээн, кылаас охсуһуута күүһүрэн эрэр. Болот Боотур
Бүлүү уокуругар бандьыыт сыдьааннара өрө турбуттара. «Кыым»
Никиитэ өстөөх сыдьаанын албыныгар киирэн биэрбитин дьэ өйдүүр. ПНИ ДКК
♦ Туора сыдьаан — туох эмэ түмсүү иһигэр төрүт туспа өйдөөх-санаалаах киһи (дьон бөлөҕө). ☉ Чуждый элемент в каком-л. обществе
Дьиҥэ, эйигин биһиги ханнык да туора сыдьаан буолбакка, бэйэ киһитэ дии саныыбыт. Д. Таас
Биһиги испитигэр кылаас өстөөхтөрө уонна туора сыдьааннар суох буолбатахтар. Болот Боотур
Саҥа олоҕу тутууга хаалынньаҥнар, араас туора сыдьааннар улахан харгыс буолаллар. КНЗ ТС
◊ Сыдьаан уруу — ойоҕос уруурҕаһыы алтыс салаата. ☉ Шестая боковая линия родства. Ойоҕос уруурҕаһыы алтыс салаата сыдьаан уруу дэнэр. Хайа сыдьаана — хайа сырыынньа сирэ, эниэтэ. ☉ Склон горы. Хайа сыдьаанын кыйа бардылар
II
даҕ., поэт. Сырдаан көстөр, сырдык дьүһүннээх. ☉ Светозарный, светлый
Сыһыы-сыһыы муҥунан Сыспай сиэллээхтэргэр Ымсыыраахтаан кэлбэтэҕим, Сырдык сыдьаан сырайгар Ымсыыраахтаан кэлбитим. Саха нар. ыр. II
Сыһыы алаас сирдэргэ Сыдьаан ньалака сиэллэрдээх Сылгы сүөһү үөрдэрэ Төннүбэттик үөскээннэр …… Төбүрүөннээн сылдьаллар. Саха нар. той. IV
Сэттэлээх сыдьаан сылгы Сиэллээх кутуругун Сыыйа-баайа туппут курдук Тииһин быыһынан Чыыртчаарт силлээн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ.
2. Чугас буолбатах, чугаһа суох, тэйиччи баар. ☉ Находящийся на большом расстоянии от чего-л., далёкий, дальний, отдалённый
   Кырдьаҕас нууччалар үгэстэринэн, уруулар ыраах айаҥҥа барбыт күннэригэр дьиэ миинньиктэммэт эбит. Амма Аччыгыйа
   Ураһаттан соччо ырааҕа суох сиргэ биһиги табаларбыт аһыы сылдьаллара. Т. Сметанин
   Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ, доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хаамтылар. М. Доҕордуурап
3. Хаһан эмэ буолуохтаах эбэтэр урут буолбут, ааспыт. ☉ Отдалённый большим промежутком времени от какого-л. момента
   Өрүс турбут. Сайын буолуоҕа ыраах. Амма Аччыгыйа
   Бу нуурайар, саргылаах Сайсарыны ахтаннар, Кэлиэхтэрэ кый ыраах Үйэлэртэн сахалар. С. Данилов
   Ол биһиги дьоммут хаһан сыылан-таалан сыысоту [хортуоппуй киэнин] хомуйаллара ыраах. С. Ефремов
4. көсп. Туспа-туора, олох атын, тэйбит. ☉ Чуждый, далёкий (напр., по духу, по взглядам)
   Хайабыт сүрэҕэ төрөөбүт ийэбититтэн ыраах буолуой. Суорун Омоллоон
   [Ася:] Ыраах, дириҥ кэпсэтиилээх дьон эбиккит. Н. Габышев
   Хаһан эрэ тапталлаах, чугас киһитэ Селенин, бу кылгас кэпсэтииттэн сылтаан, өһүөннээх буолбатаҕына, туора, ыраах, толоос киһи буола охсубутун кини [Нехлюдов] өйдөөтө. Л. Толстой (тылб.)
5. аат суолт.
6. Тэйиччи баар, ыраатан көстөр сир; тэйиччи баар ким, туох эмэ. ☉ Удалённое место, видимое глазом далёкое пространство, даль; кто-что-л., находящееся вдали
   Хараҕа ырааҕы көрбөт, кулгааҕа чугаһы истибэт (өс ном.). Чугаһы чуораанынан, ырааҕы барабаанынан ыҥыран, сыбаайба оҥорбут. Саха фольк. Доҕордуу дьоҥҥо Ыарахан чэпчиир, Ыраах да чугаһыыр. П. Тобуруокап
   Күлсүү-салсыы, ырыа-тойук — маннык айаҥҥа сир ырааҕа биллибэт. Т. Сметанин
7. Хаһан эмэ буолуохтаах эбэтэр урут буолбут, ааспыт кэм. ☉ Что-л., отдалённое большим промежутком времени, далёкое будущее, давнее прошлое
   Оччотооҕуга, оҕобут ыал буоларын санаатахха, ырааҕа бэрт курдуга. Софр. Данилов
   Тордоохоп, адьас өрдөөҕүнү, ырааҕы санаан, чочумча саҥата суох олордо. С. Никифоров. Күндэ инникини, ырааҕы көрөн суруйбутун билиҥҥи киһи эмиэ бэркэ биһирээн ааҕар. «ХС»
8. көсп. Улахан суолталаах, далааһыннаах туох эмэ (хол., санаа, толкуй туһунан). ☉ Глубина и широта (напр., мысли), значительность и сложность содержания чего-л.
   Сиртэн халлаан ырааҕын кэриэтэ ырааҕы саныыр киһи (өс хоһ.). Серёжа онно тулатыгар сыһыана суох тугу эрэ олус ырааҕы, уһуну толкуйдуур курдуга. Н. Лугинов
   Ырааҕы, киэҥи көрөр, өйдүүр буолуохха наада. М. Доҕордуурап. Куриль, табаларын күрэйинэн дьарыйан биэрэ-биэрэ, ырааҕы саныы истэ. Доҕордоһуу т.
9. сыһ. суолт.
10. Чугас буолбакка, тэйиччи, ыраата. ☉ Далеко, вдали, вдалеке; вдаль, далеко
    Ыраах этиҥ этэр. Н. Неустроев
    Кеша биһикки уолбутунаан кумахтаах кытылга тиийэн, соччо ырааҕа суох сөтүөлээтибит. Н. Габышев
    Төбөтүн түөһүгэр ыһыктан кэбиһэн баран, доҕоро аата эрэ үнүөхтээн ыраах хаалан иһэр. Эрилик Эристиин
    Балыктаах солуурчахпыт ыраах төкүнүйэ турда. Т. Сметанин
11. Улаханнык, ырааҕынан, лаппа. ☉ Намного, гораздо, значительно, превыше чего-л.
    Аныгы ыччат былыргы биһигиттэн ыраах сабырыйа дьон эбээт. Амма Аччыгыйа
    [Баҕа — тураахха:] Көтөр кынаттаах ууһуттан Ырыаһыккынан даҕаны Ыраах бастыҥнараҕын. Күн Дьирибинэ
    Биһиги үйэбитигэр таҥас билиҥҥи таҥастааҕар ыраах кырасыабай, киэргэллээх этэ! М. Горькай (тылб.)
    ♦ Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ көр мурун
    Муннуҥ анныттан ырааҕы көрбөт сордоох эбиккин. Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр — муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан диэн курдук (көр муора). Сирдээн тимириэҕин (тими- риэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> көр тимир I. Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов. Ыраах барыаҥ суоҕа калька. — элбэҕи ситиһиэҥ суоҕа. ☉ Далеко не уедешь. Маннык бэлэмнээх ыраах барыаҥ суоҕа. Ыраахтан (ыраах) буолбат (буолбатах, үһү) кэпс. — туох эмэ (хол., куһаҕан) буолара дөбөҥ. ☉ Не заставляет долго себя ждать (напр., о болезни, смерти); это дело не хитрое
    Биһиги да итинник буоларбыт ыраах үһү дуо? Н. Лугинов
    Тыҥыраҕы кистээтэххэ сатанар — кыратык дьорҕойдуҥ, бэйэҕин биллэрдиҥ да, ынкыбыдыларга тыллыыллара ыраахтан үһү дуо? Е. Неймохов
    Кинээһи да аҕалар ыраах буолбатах. «ХС»
    ◊ Ыраах иннинэ — туох эмэ буолуон быдан иннинэ. ☉ Задолго до какого-л. момента
    [Оҕус] төрүөн ыраах инниттэн кыһын уһун этэ дии. Амма Аччыгыйа
    [Бэрэбиэччит — Казаковка:] Ол нуучча мааҕын эһиги Киириги кытта барыаххыт ыраах иннинэ, Киириктээх диэки манан кэлэн туораабыта. С. Ефремов. Ыраах ордук — быдан, лаппа, ырааҕынан үчүгэй. ☉ Намного, гораздо лучше, куда лучше, чем что-л. иное
    [Ньукуу:] Бу курдук икки саары икки ардыгар сылдьыахтааҕар, саа тутан этэрээккэ киирбит ыраах ордук буолсу. А. Софронов
    Мара киһи марабынан, Маспын-оппун булбутум, Ынахтарбын көрбүтүм Ыраах ордук буолууһу. Күннүк Уурастыырап
    Сатаспат буола-буола олоруоххут кэриэтэ, арахсан хааллаххыт дии. Ол ыраах ордук сынньалаҥ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ырах, кум. йыракъ, тув. ырак, кирг. ыраак ‘далёкий, далеко’