тэлэй диэнтэн хай
аата. Эмиэ чупчурҕан ох тэлэйиитэ Хааннаах хойгуо эркээриитэ буолла. Саха фольк. Доҕордуу буолуу диэн — Бары омукка Кэрэ олох Киэҥ аанын тэлэйии! ААС

биһирээ диэнтэн атаах. «Тойон убайбар аналлаах Хотун дьахтар онус ойох Бэйэҕинэн кэлбиккэр Биһирээхтээн тураммын..
Биэс чупчурҕан иннэлээх Бэлэспинэн күлэбин!» — диэн баран, Быһыы тупсаран, быар куустан, Быакайа сытыйан турдаҕа. П. Ядрихинскай

сэлэмэ кустук эргэр. — сүгэ курдук лаппаҕар биилээх тимир төбөлөөх ох көрүҥэ. ☉ Разновидность стрелы с рубящим железным наконечником
Саха Урааҥхайдар оҥорбут охторо — эһэтэ быһаарбыта. — Кинини сэлэмэ кустук диэн ааттыыллара. Далан
Эһэни, тайаҕы курдаттыы көтөр сэлэмэ кустук, кыргыска туттар чупчурҕан охторун чоруун оноҕоһун оҥостоллоругар, эмиэ тиит маһы ордороллоро дииллэр. ГКН КК
Туоҕа Боотур оҕонньорго биилээх тимир төбөлөөх сэлэмэ кустук оҕу биэрэр. ФГЕ СТС

туохт. Туох эмэ наадыйаргар дуоһуйа сөп буол. ☉ Удовлетворяться, довольствоваться чем-л., утолять (напр., жажду, голод, желание)
Баай баайыгар хаммат (өс хоһ.). [Огдоос:] Тукаларыам, ылыҥ, утаххыт ханыар дылы иһиҥ! Бэрт тымныы үүт. А. Софронов
Ыллаан-туойан Санаам ханна. Күннүк Уурастыырап
Ким баҕарар уутун хана утуйдаҕына сатанар. П. Аввакумов
♦ Баҕата ханар көр баҕа II
[Кэтириис:] Абаҕам улуу дьаалы миигин бачча сааспар дылы хамначчыт гыммытыгар баҕата ханымына. А. Софронов
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
«Баарга баҕа хаммыта диэн суох», — дэһэллэр сорох дьон. «ХС»
Маҥалайа туолбат (хаммат) көр маҥалай. Тукаам, баай кинээс бу Тойон Уйалааҕынан эрэ маҥалайа хаммат, кини бас билэр сирэ элбэх. В. Протодьяконов
Буору сабардаан ахан биэрэллэр да, тойотторбут маҥалайдара хаммат. М. Доҕордуурап
[Бырдах] Маҥалайа хаммат Чупчурҕан обот тумустаах. П. Ламутскай (тылб.)
Уута ханна көр уу II. Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. хан

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ үтүөнү баҕар, дьолу-үтүөнү баҕараргын биллэр. ☉ Быть благосклонным к кому-чему-л.
Иэйэхсит Ийэ хотун эйэҕэс тыына илэ-бодо эрсэҥнээбит итиисылаас эркиннээх илгэлээх Эркээйи эбэ хотун диэн [толоон айыллыбыт]. Далан
Аар дойду иччитэ Аан Алахчын хотун имэ кэйэн эрсэҥниир …… кэмигэр [Тыгын Дархан улуу тунах ыһыаҕын ыһарга санаммыта]. «Чолбон»
2. миф. Имэҥнээхтик кыдьыгыран, куһаҕаны биттэнэн үөр-көт (сэрии куһаҕан тыыннарын, абааһыларын туһунан). ☉ Радоваться войне, приветствовать кровопролитие (о кровожадных духах, бесах)
Куо Кустуктай обургу Бэркэ-бэркэ эрсэҥнээн кэлэн-баран дьирбиитээн, Сэттэ омук Сэгээк ырыатын ыллаан [эрэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Илбис кыыһа] Хаһан да маннык үлүгэр Иччилээхтик эрсэҥнээбитэ суоҕа. И. Гоголев
[Кыһалҕа] уҥа тыаҕа оройон үөскээбит обот чупчурҕан уолаттарын, илин тыаҕа эрсэҥнии хаамар дьэс эмэгэт кыргыттарын сураста. И. Гоголев

аат дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, биир уустаах предметтэри ыккардынан хайааһын оҥоһулларын бэлиэтиир ааттары туохтуу түһүккэ салайар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении однородных предметов, между которыми совершается действие; управляет винительным падежом имен (между)
[Чавчавадзе] дьону быыһынан кэтит санна дарайа турда. А. Федоров. Былыты быыһынан сулус көстөр. Н. Габышев
△ Хайааһын ханнык предмет нөҥүө оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, сквозь который совершается действие (сквозь, через)
Эмиэ снаряд түһэн эһиннэ. Буор хара күдэни быыһынан аастыбыт. Т. Сметанин
Оҕону быыһаары Москва кыыһа Буурҕаны быыһынан эрдээхтик айанныыр. С. Данилов. Туманы быыһынан күн өлбөөрөн көстөр. А. Федоров
△ Төрүү түһүгү кытта абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, с основным падежом имени употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (сквозь, через)
Таһырдьа киһи саҥата, туох эрэ тыаһа, сылгы тыбыырара тыал тыаһын быыһынан иһиллэр. Күндэ
Кини турара кирпииччэ быыһыгар, Үрүҥ бытык быыһынан мичилийэ. С. Данилов
Уот Чупчурҕан Дэгиэ хара тыҥырахтара …… Сата уотун быыһынан Сарбаҥнас буоллулар. П. Ойуунускай
2. Хайааһын хайдах оҥоһулларын ыйан, буолуу (үксүгэр миэстэ сыһ. дэгэттээх) сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает значение способа и образа действия (часто имеет оттенок пространственных отношений)
Мин уум быыһынан туран тахсан эрэрин истэн хаалтым. А. Софронов
Ачыкытын быыһынан көрөөт, соһуйда. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Дьиккэрдэр!» — диэтэ кини тииһин быыһынан. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Аалыллан, сыппаан мүлүрүй. ☉ Притупиться, сточиться
[Көтөр аал] Тостубат укулаат тимир долуолаах, Кыларыйбат ыстаал кынаттаах, Оҕуруктаах куйаар кутуруктаах Оботтоох чупчурҕан тумустаах. С. Зверев
Батыйа биир биилээх, биир уһуктаах Хоодуот уол үс өргөстөөх Кыларыйбат аҕыс биилээх Буолуох тустаах. И. Гоголев
Ньыгыл таас иэнигэр Роланд батаһын сырбатта, Гранит таас бытарыйа кыырайда, Ыстаал тыаһа лыҥкыныы дуорайда, Батаһын кылаана да кыларыйбата. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Күүһүҥ, кыаҕыҥ баранан мөлтөө, ахсаа. ☉ Терять силы, постепенно слабеть
Имири эһэр, имнии сүтэрэр Аралдьыйбат андаҕардаах, Кыларыйбат кыһамньылаах …… Этэрээти тэриммиттэрэ. Эллэй
Бу курдук кыыдааннаах кыһын кыларыйбытын кэннэ, көмнөх хаар көспүтүн кэннэ, көрдөөх күөх сайын көстүбүтүн кэннэ, …… бу мин төрүттээбитим төрүүр оҕолор төрүөхтэрин тухары төннүбэккэ төлкөлөнө туруохтарын. В. Протодьяконов
3. көсп. Ахсааҥҥынан аҕыйаа, көҕүрээ. ☉ Уменьшаться, становиться меньше (о количестве чего-л.)
Төрөөбүт кыраайбытын, кини ханна да хатыламмат туспа кэрээбэт кэрэтин, …… кыларыйбат кылаатын хостуур, тимир суолу тирбиитэтэр, саҥа куораттары сандаардар, үтүө санаалаах бар-дьонун, …… ким хоһуйуой! «ХС»
Ян Чи-чао маҥхааһайдарыттан ити үүнүү биир да туорааҕа кыларыйыа суохтаах. С. Сарыг-оол (тылб.)
♦ Кылаана <да> кыларыйбат(ах) көр кылаан II. Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык — адьас дьиҥчахчы, көстөр-биллэр, дакаастанар кырдьык. ☉ Истинная правда, святая истина, правда-матка
Кыларыйар кырдьыгынан эттэххэ, Слепцовтар тапталынан ыһыахтамматах дьоннор. Оннук төрүттэригэр-уустарыгар да суоҕа. М. Ефимов
Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
Тоҕо сымыйалыахпыный? Барыта кыларыйан турар кырдьыгы кэпсиибин. «Кыым»

аат. Былыр сүнньүнэн сэриигэ, кыргыһыыга туттуллар тимир эбэтэр муос төбөлөөх чаачар саанан ытарга аналлаах кутуругун диэки куорсуннаах тэрил. ☉ В старину: боевая стрела для стрельбы из лука (бывает с железными и костяными наконечниками различных форм, обязательно имеет оперение, чаще всего из гусиных маховых перьев)
Оҕонньор кэһэҕиттэн үс оҕу сулбу тардан таһаарар. Саха фольк. Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатынааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Суптурута түһэр чупчурҕан охтортон аһартаан сиирэ-халты түһэртэрэ-түһэртэрэ чурбука үрдүттэн аллара ыстаммыта. «ХС»
♦ Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан — туохха эмэ бэрт үчүгэйдик оҥоһун, бэлэмнэн. ☉ Основательно подготовиться к чему-л.
Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан, Бэйэ бодоҕун тардын, Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан көр. П. Ойуунускай. Охтооҕор түргэнник — аһара түргэнник, сымсатык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр. ☉ Очень быстро, проворно, в одно мгновение (букв. быстрее стрелы [выпущенной из лука])
Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Амма Аччыгыйа. Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма алгыс. — хаһан да хотторума; өстөөҕү кыай. ☉ Не имей поражения; побеждай врага
Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
Уолгун охтоохтон охтума, саалаахтан самныма диэн сахалыы алҕаа. «ХС». Ох тыл- лаах — сытыы тыллаах киһи; сэттээх, кырыыстаах тыллаах киһи. ☉ Тот, у кого острый язык, острослов; тот, у кого злой язык
Ох тыллаах тоҕо туойбут соро дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Бүргэс ох эргэр. — тимир куйаҕы дьөлө ытарга аналлаах түөрт кырыылаах бүргэс курдук тимир төбөлөөх ох. ☉ Бронебойная стрела с четырёхгранным шиловидным железным наконечником. Хотугу сахалар уонна тоҥустар бүргэс оҕу сүлүкэчээн диэн ааттыыллара. Быыра ох эргэр. — ачаахтаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с развилкой на наконечнике
Быыра ох курдук Быһый быһыылаах, Көнө уҥуохтаах, Көрсүө быһыылаах. П. Ойуунускай. Бэттиэмэ ох көр бэттиэмэ. Билигин оннооҕор былыргыны билээччи кырдьаҕас кэпсээнньиттэр бэттиэмэ ох кустук охтон туох уратылааҕын аанньа билбэттэр. Дьиэрбэҥ ох эргэр. — оноҕос көрүҥэ. ☉ Разновидность стрелы
Тоҥ харыйа саҕа киһи Дьиэрбэҥ ох курдук Дьирэс гына түстэ. П. Ойуунускай. Иһиирэр (ырыалаах) ох эргэр. — көттөҕүнэ иһиирэр ох. ☉ Стрела-свистунка
Саха сиригэр былыргы үһүйээннэргэ кэпсэнэр иһиирэр ох биирдэ эрэ булуллубута, билигин Тойбохой кыраайы үөрэтэр музейыгар баар. Кустук ох эргэр. — сэбирдэхтиҥи (сороҕор оруомбатыҥы) быһыылаах устатынан үөстээх тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с листовидным (иногда ромбическим) железным наконечником, по центральной линии которого имеется продольный желобок. Сибиир түүрдэригэр, холобур хакастарга, хоста диэн былыргы сахалар кустук охторугар маарынныыр ох баар буола сылдьыбыт эбит. Маалтаар (моолчоор) ох — маалтаар оноҕос диэн курдук (көр маалтаар I). Маалтаар ох күндү түүлээҕи түүтүн, тириитин буортулаабат гына бултуурга аналлаах, оттон былыр, кыргыс үйэтин саҕана, өстөөҕү маалтаар оҕунан төбөҕө ытан дөйүтэн билиэн ылаллара. Муостаах ох — уостаах ох диэн курдук. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар муостаах оҕу уостаах оххо тэҥнээбит. Ох маһа — оноҕос мас уга (төбөтө уонна куорсуна суох). ☉ Древко стрелы (без наконечника). Билиҥҥи да усулуобуйаҕа ох маһын оҥорор сүрдээх уустук. Ох саа — чаачар саа, кураахтаах саа (оҕунан ытарга аналлаах киристээх, чаачара тиит киилинэн, хатыҥынан хатыыс хабаҕынан силимнэнэн оҥоһуллубут имигэс оҥоһук). ☉ Лук (ручное метательное оружие). Ох саа кириһин иитэргэ күүс буолбакка, анал ньымалар туттуллаллар. Ох төбөтө — ох уһуга (араас быһыылаах тимир, алтан, мас, муос оҥоһук буолар). ☉ Наконечник стрелы (бывает разнообразных форм, изготавливается из различных материалов: железа, меди, дерева, кости или рога). Бааһынаттан боруонсаттан кутуллубут ох төбөтүн булбуттар. Ох тыл — биллэр ааптардаах буолан баран, норуокка киэҥник тарҕанан өс хоһоонун курдук туттуллар буолбут бэргэн этии. ☉ Крылатое выражение, афоризм
Охсуһуу хонуута — мин сүрэҕим, Онно хаһан да уостубат отойун Хомуһуннаах ох тыл абытайа. С. Данилов. Сардаана (сардаан) ох — төбөтө сүгэ курдук лаппаҕар биилээх хаптаҕай төбөлөөх ох. ☉ Стрела с наконечником в виде плоского срезня. Сардаана ох, үөрүйэҕэ суох харахха, уостаах оххо олус маарынныыр. Сулумах ох — оруомбатыҥы быһыылаах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником обыкновенной ромбовидной формы. Сулумах ох икки сүрүн көрүҥнээх. Уостаах ох — сардаана оххо лаппа маарынныыр, ол гынан баран биитэ саҥа үүммүт эбэтэр үүнэн ортолообут ый курдук быһыылаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником в форме месяца, рога которого повёрнуты в сторону полёта стрелы, плоский двурогий срезень.
др.-тюрк. ох, тюрк. ок