чуучугураа диэн курдук. Чугас соҕус кыырт маска олорон чуучугурайар

даҕ. Чуллурҕаан тыаһыыр. ☉ Издающий звуки, похожие на всплески падающих в воду капель
Чуучугуруур туус тумускун Чуллурҕас субай хаанынан сотуохпун, Чуучугуруу-чаачыгырыы тардыый! П. Ойуунускай
[Суор] Чуллурҕас хааҥҥа баҕараҥҥын …… Чуллургуу көтөргө үөрэнниҥ. И. Эртюков

биирдэм тыас туохт. Кылгастык чуучугуруур тыаһы таһаар. ☉ Издать, произвести короткий хрустящий звук. Хаарга киһи атаҕын тыаһа чуучугур гынна

туохт. Күүһү-уоҕу, өйүсанааны барытын түмүн, мунньун, хомун. ☉ Собраться, сосредоточиться (морально и физически)
Мин бэйэлээх Хомуһуммун хомунан, Кубулҕаппын куудьунан, — Чуучугуруур туус тумус …… Хомпоруун хотой кыыл буоламмын [көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй

чуучугураа диэн курдук
[Ньырбачаан] ыраах таба туйаҕын тыаһа чуучургуура буолаарай диэн …… таһырдьа тахсан иһиллиирэ. Далан
[Кинилэр] туллук доҕууртан бараары чуучургуу-чуучургуу тэлибириириттэн, маҥан куобах айаҕа таптаран өлөн мохчойо сытарыттан …… ордук үөрүүнү-көтүүнү билбэт этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
чуучугураа диэнтэн холб. туһ. Чыычаахтар утуйар кэмнэрэ чугаһаан онно-манна чуучугураһаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Сиэмэх көтөр] Чуучугураһа оонньуур Чуппуускалары дьулаппыт. В. Алданскай
Куорат дьоно, тымныыга кымньыылатан, суһал баҕайытык хаамсан чуучугураһаллара. Б. Лунин (тылб.)
II
даҕ. Улахан, хатан (көтөр саҥатын этэргэ). ☉ Громкий, клекочущий (о звуке). Чуучугурас саҥа иһилиннэ

аат., лит., тыл үөр. Предмети, көстүүнү, өҥ-дьүһүн, бэлиэ, хаачыстыба биэрэн, харахтарыыстыкалаан чаҕылхайдык быһаарар тыл. ☉ Образное, художественное определение, эпитет
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов. Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой… КНЗ СПДьНь
Тэнийбит эпиитэттэр, кэрэ мындыр ойуулааһыннар биһиги олоҥхобутугар дэлэйдэр: аҕыс иилээхсаҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх айгырсилик аан ийэ дойду… аламай маҥан күн. СТ С

даҕ.
1. Тараҕайданан эрэр. ☉ Облысевший, лысеющий. Халчаҕай төбөлөөх оҕонньор
2. Кэтит, ньылаҕар (сүүс). ☉ Широкий, покатый (лоб)
Сэмэн Макарович, халчаҕай сүүстээх төрөл киһи, уонна Көнтөөсөп киирэн кэллилэр. Э. Соколов
Халчаҕай үрдүк сүүстээх оҕонньор …… арааһы эргитэн бөлөһүөктүүрэ. «Чолбон»
3. көсп. Ото-маһа суох (мыраан, хайа). ☉ Без растительности, лысый (о горе, холме)
Кыһыҥҥы дьыбары чуучугураан Кыракый уолчаан дабайарбын Сыырдар халчаҕай сүүстэрэ Үчүгэйдик өйдүүргэ дылылар. Эрчимэн
Сир-дойду халчаҕай эбитэ үһү. Д. Апросимов
Тиит [киһи аата] мыраан халчаҕай сирэйин уонна Элиэнэ эбэ тоҥон сытар маҥан ньуурун эргиччи көрө олордо. «ХС»
ср. тув. калчах ‘плешивый’, бур. халсархай ‘плешь’

I
аат.
1. Аска кутуллар аһыы амтаннаах бып-бытархай үрүҥ өҥнөөх тума. ☉ Соль. Күөскэр тууста кут
□ Тууһа суох да аһыы баар үһү (тааб.: табах)
Ынаҕын уоскутаары, бэйэтэ да уоскуйа таарыйа ынаҕар туус ытыһан аҕалан сиэттэ. В. Яковлев
Оччоҕо... Оччоҕо, доҕочуок, Олоххо, үлэҕэ таптал суох. Барыта, барыта болооччу, Тууһа суох ас курдук буолааччы. С. Данилов
2. хим. Кислота водородун оннугар металл холбоспутуттан үөскүүр бэссэстибэ. ☉ Вещество, в котором водород кислоты замещён металлом, соль (минеральные соли). Калий тууһа
□ Металл аатамнарыттан уонна кислота тобохторуттан оҥоһуллубут молекулалардаах уустук бэссэстибэни туус диэн ааттанар. КДМ Х
Сир анныттан уруудалары уонна туустары хостууллар. КЗА АҮө
Аһыыр аска белок, сыа, углевод, битэмииннэр, минеральнай туустар (микроэлеменнэр) ситэри баар буолуохтаахтар. ППА БЭССЭ
♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
[Алтан Садаҕа:] Айыы-хаан оҕолоро Киһиргэстэрэ диибин диэн Кимнээҕэр ордук, Тумсуларын тууһа Туохтааҕар да ордук, Айахтарын абата Атын үлүгэр... П. Ойуунускай
Бу баранаактар айахтарын абатын, тумсуларын тууһун истиҥ эрэ, киһини арааска балыйардаахтар, баҕастаахтар. Н. Заболоцкай. Харах уутун тууһа калька. — кыһалҕа, ыар санаа баттыга. ☉ Горечь слёз
Харах уутун тууһунан тураҥыран Эрбэһин отунан сабыллыбыт, Туруйа түспэт тумарата буолбут Туруу бараан дойдубут Кэмэ биллибэт кэтит таһаатын Кэхтэри билбэт кэскилинэн туруктаатыҥ. А. Абаҕыыныскай
Чуучугуруур туус тумус көр чуучугураа. Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой баай Тойон оҕонньор аҕалаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Туус иһитэ — туус кутан остуолга уурар иһит. ☉ Небольшой сосуд для соли, подаваемый к столу, солонка. Туус иһитинэ аҕал эрэ. Туус собуота — айылҕа тууһун аһылыкка туттуллар гына оҥорон таһаарар собуот. ☉ Завод для переработки соли
Кэмпэндээйитээҕи туус собуота Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ тууһунан хааччыйар. И. Данилов
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Туус маҥан таҥастаах дьахтар кэллэ, ити кимий? А. Софронов
Антах, халдьаайы үрдүгэр, үс туус маҥан ураһа көстөр. Суорун Омоллоон
Туус маҥан атынан Манчаары көтүтэр. Уол оҕо охтума, Аккыттан сууллума. Т. Сметанин
др.-тюрк. туз, тюрк. туз, дуз
II
аат., хаарты. Хаарты саамай улахан хараҕа (хаартыга соҕотох хараҕынан бэлиэтэнэр). ☉ Старшая в масти игральная карта с одним очком посредине, туз. Чиэрбэ тууһа. Туора тууһа
♦ Туус куоһур буол — туох эмэ мөккүөргэ, куотуһууга ордук сүүйүүлээх күүс буол. ☉ Служить наиболее сильным аргументом, козырным тузом в чём-л. (споре, соревновании)
Бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин — биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов. (Туус) куоһур тутун — тугунан эмэ өҥнөн, киһиргии тутун. ☉ Выставлять что-л. напоказ, хвастаться чем-л., козырять. Соҕуруу баран кэлбитинэн туус куоһур туттар

туохт.
1. Биир сиргэ хаампыта буола тур (хол., тоҥон эбэтэр тугу гыныаххын билбэккэ). ☉ Переступать с ноги на ногу, топтаться на месте (напр., от смущения или от холода)
Сүөдэр, чаҕыйан, симиттэн, аан таһыгар тэпсэҥнии турда. Н. Якутскай
Ыларов, соһуйан, оҕолуу, кэлиэх-барыах сирин билбэккэ, тэпсэҥнээн ылла. Р. Баҕатаайыскай
Таһырдьа ким эрэ чуучугураан кэлэн, күүлэҕэ тэпсэҥнээтэ уонна дьиэ аана аргыый аһылынна. И. Гоголев
2. Сыала-соруга суох, мээнэ сырыт. ☉ Ходить туда-сюда, бесцельно проводя время, болтаться
Атын биригээдэлэр маннык дьолтон матан абаккардылар, таах тэпсэҥнэһэ сырыттылар. У. Ойуур
Тэлгэһэҕэ туһата суох Тэпсэҥнээн күнүн ыытар. «ХС»
Тимошка нэдиэлэни-нэдиэлэнэн хормуоска туппутунан хуутарга тэпсэҥниирэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Баайыллан туран атахтаргын хамсатан биир сиргэ хаамыталыы тур (сылгы, сүөһү туһунан). ☉ Толочься, топтаться на одном месте, будучи на привязи (о лошади, скоте)
Быатыттан төлө көппүт Ахсым соноҕос тэпсэҥнии турбат. И. Гоголев
Онно-манна сүөһү тэпсэҥнээн, мүлүккэй муостаҕа туйаҕа түһүгүрээмэхтээтэ. В. Яковлев
Тоҕо баайыылаах ат курдук тэпсэҥниигин? М. Шолохов (тылб.)
♦ Биир сиргэ тэпсэҥнээ — сайдыбакка, инниҥ диэки барбакка, биир сиргэ туран хаал. ☉ соотв. топтаться на месте
Ньирэйдэрэ бүтүн ыйы быһа төһө эбиллибиттэрин бэрэбиэркэлээн көрбүттэрэ — ортотунан биир сиргэ тэпсэҥнээн тахсыбыттар. С. Федотов
Сорох биригээдэлэргэ үлэ-хамнас иннин диэки хаампакка, биир сиргэ тэпсэҥнээбитэ. «ХС»
Бородууксуйа кээмэйин улаатыннарбат, биир сиргэ тэпсэҥниир кэлэктииптэр бааллар. «Кыым»