тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

тыаһы үт. туохт. Курупааскы эҥин саҥатын үтүктэн саҥар. ☉ Подражать крику куропатки
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

ЧЫП КИСТЭЛЭҤИ- НЭН сыһ. Кистиэххинэн кистээн, биир да киһиэхэ эппэккэ, көрдөрбөккө эрэ. ☉ Совершенно секретно, тайно, абсолютно конфиденциально
Барытын чып кистэлэҥинэн тэрий. Сөп дуо? Болот Боотур
Дьармаанньыйа ыраахтааҕытын сэриилэрэ Бөтөрбүүр куорат диэки улам чугаһаан иһэллэрин туһунан чып кистэлэҥинэн кэпсээн сири аннынан сыылан эрэр. М. Доҕордуурап
Чып кистэлэҥинэн таҥара дьиэтигэр илдьэн кыыһын сөбүлээбэт киһитин кытта бэргэһэлэтэн кэбиспитин мэлдьэһэн кубарыппыта. А. Бэрияк

туохт.
1. Кыра синньигэс саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Издавать тихий писк (напр., о птичке, мыши)
[Туораах — кутуйах аата] кыараҕас хараҕынан кылап гына көрдө уонна мөлтөхтүк тиһэх саҥатын чып диэтэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Кыратык, биир эмэ тылы саҥар. ☉ Сказать совсем немного, обронить несколько слов
— Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ! — дии-дии, Серкин, сутуругунан уолу сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Төһө да тугу эмэ сэһэргии түс диэн көрдөспүттэрин иһин, букатын чып диэбэккэ, көннөрү мүчүк эрэ гынан, күлэн кэбиһэрэ. А. Сыромятникова
ср. тюрк. чып, жыв ‘чириканье’

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, чы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: чып-чыбыгырас, чып-чыыбырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на чы-: чып-чыбыгырас ‘безостановочно, непрерывно щебечущий’, чып-чыыбырҕас ‘непрерывно пищащий тоненьким голоском’. Саадпыт иһэ чыычаах саҥатынан чып-чыбыгырас. Анньыы тыаһа бүгүн чып-чыбырҕас

сыһ., кэпс. Туох да саҥата иҥэтэ, тыаһа-ууһа суох, олус чуумпутук, ньим курдук. ☉ Совершенно тихо, молча, в полной тишине
Бэл, айаҕа дэҥҥэ хам буолар Халытар ылы-чып олорбута. Софр. Данилов
Ылы-чып буолбут, Ырыа-тойук ыыра малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
Муостаҕа сыппыт хамначчыттар хамсыахтарын да куттанан ылы-чып сыттылар. И. Гоголев
Ол кэмҥэ дьиэ дьоно бука бары дөйүөрбүт курдук буолан, ылы-чып олордулар. Д. Таас
♦ <Ылы>-чып барда — саҥата-иҥэтэ суох, им-дьим барда, иһийдэ, чуумпуран хаалла. ☉ Угомониться, утихомириться
Аана саҥарбата, оҕонньор киирбититтэн ылы-чып баран хаалла. М. Доҕордуурап
Тойоттору куһаҕан харахтарынан көрдөллөр да, ылы-чып бардылар. «ХС». Ылы-чып буолла — уу чуумпу буолла. ☉ Наступила полная тишина
Ити кэнниттэн балаҕан иһэ уу чуумпу, ылы-чып буолла. И. Никифоров

чып бар= утихомириваться, успокаиваться, угомониться; кини чып барда он утихомирился; оҕолор чып бардылар дети угомонились # чып кистэлэҥинэн совершенно секретным, тайным путём.

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

частица усил. препозитивная, присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога чы= совсем, очень; чып-чычаас уу очень мелкая вода.

совершенно тихо || полная тишина; тыаҕа ылы-чып буолла в лесу наступила полная тишина.

v. to say