тыаһы үт. т. Чыычаах синньигэс, нарын чырыптааһынын үтүктүү. ☉ Подражание нежному чириканью (птички)
Сылгы чыычааҕа …… чырып-ирип саҥара-саҥара, көтөн биэтэҥниирэ. П. Аввакумов
[Миша] туу чарапчытын араарарын кытта, чыычаах үөрбүттүү чырып-ирип саҥара-саҥара, түү мээчик курдук, чэпчэкитик көтөн таҕыста. В. Иванов
Чырып-ирип Чычып-чаап, Чычып-чаап кырачаан. В. Башарин

тоҥсуй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чырып-ирип чычып-чаап Тук-тук тоҥсуйбахтыыр Сытыы-сытыы тумустаах. В. Башарин
Бэрэссэдээтэллээччи харандааһынан остуолу тоҥсуйбахтаата. З. Воскресенская (тылб.)

хатан I диэнтэн төхт
көрүҥ. Омуна суох эттэххэ, сүүһүнэн сытыы иннэ, бүргэс мин куйахабар дьөлүтэ хатаммахтаабат дуо? Н. Заболоцкай
Чырып-ирип Чычып-чаап …… Тик-тик хатаммахтыыр Сыыдам-сыыдам атахтаах. В. Башарин

I
ый. солб. аат
1. Чугас соҕус баар предмети ыйан көрдөрөр (бу диэннээҕэр ырааҕы, ол диэннээҕэр чугаһы). ☉ Употребляется для указания на предмет, находящийся вблизи кого-чего-л. (дальше, чем при обозначении мест. бу, но ближе, чем при обозначении мест. ол)
«Ити оҕо Никита диэн. Кини аҕата ол олорор», - диэтэ Василий Тимофеев, кэтэҕэриин орон диэки ыйаыйа. Амма Аччыгыйа
Ити куорап кэннигэр арбуһу баттаабакка, кыбыллан олоруҥ! Эрилик Эристиин
Ити тыраахтар өйүүн бу чараҥҥа сиэйэлкэнэн бурдук ыһа кэлиэхтээх. М. Доҕордуурап
Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов
2. Тугу, кими эмэ тоһоҕолоон, бэлиэтээн биэрэр. ☉ Употребляется для подчеркивания, усиления значения предмета речи
Тоҕо бу курдугуй, киһи тоҥор, оттон чычып-чаап тоҥмот? Манна ханнык күүс баарый? Мин айылҕаттан ити боппуруоһу ыйытыахпын баҕарабын! Суорун Омоллоон
Хата, ити Иван Степанович баар буолан, сотору тутулуннулар буолбат дуо? С. Ефремов
Ити кэпсэтиини истэн баран Василий Григорьевич Трофимов бэркиһии санаата. И. Данилов
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллэр санааны ыйан, чопчулаан бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное подчеркивание высказываемой мысли путем указания (вот)
Оттон ити Дьөгүөрдээн охсуһар буолла дии. Амма Аччыгыйа
Аччыгый уолбут ити улаатта, Айан суола кэҥээн, ыраатта. С. Васильев
Илиилэриттэн сиэттиһэн ити кинилэр иһэллэр. Т. Сметанин
△ Саҥарааччы ыйытыыны этэн, ыйан чопчулаан бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Служит для субъективного подчеркивания, усиления вопроса в вопросительных конструкциях
Тыый, баачыкаа, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Ити тоҕо мунаардаҕай? А. Федоров. Киммитий, доҕоор, ити? В. Яковлев
2. Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттуллан, саҥарааччы быһааран, түмүктээн этиитин күүһүрдэр, көрдөрөр (ити аата). ☉ Употребляясь с глаголами предположительного наклонения, служит для придания высказыванию значения пояснения, заключения либо для усиления этого значения (значит)
Аҕыалай обургу, ити, уу баһа бардаҕа. П. Ойуунускай
Ити, соҕуруу бассабыык этэрээтин кытта сибээскэ бардахтара дии. С. Ефремов
△ Саҥарааччы түмүктээһиннээх санаатын, түмүгүн күүһүрдэр, көрдөрөр (бу). ☉ Употребляется при появлении лица, предмета, которых долго ждали, либо указывает на завершение действия или на наступление ожидаемого момента (вот и)
Көр, учуутал көһүннэҕэ ити. Амма Аччыгыйа
Сэһэргэһии аһылыннаҕа ити. Амма Аччыгыйа
Иккис эрэннэриитин кэстэҕэ ити! В. Яковлев

1. аат.
2. Хагдарыйан түһэр мутукчалаах, төгүрүктүҥү туораахтаах чиргэл эттээх мас. ☉ Лиственница
   Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
   Арай үрдүк тэҥкэ эрэ тииттэр чыпчааллара суугунуура уурайбата. Суорун Омоллоон
   [Күөрэгэй] хас да алаастары туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
   Тиит маһа чиргэл, дэбигис сытыйбат, эмэхсийбэт кэриэтэ. КЗА АҮө
3. түөлбэ. Мас субата. ☉ Луб.
4. даҕ. суолт. Тииттэн оҥоһуллубут; аҥаардас тиит эрэ мастаах. ☉ Лиственничный. Тиит ук
   □ Индигиир кыыһа тиит дьиэлээх үһү (тааб.: киргил уйата)
   Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
   Ол көһүннэ: мин оҕо сылдьаммын Оонньообут сирим — тиит иһирик. И. Чаҕылҕан
   ◊ Бэс тиитэ түөлбэ. — бэс мас үрүҥ этэ, субата. ☉ Сосновый луб. Бэс ыйыгар дьахталлар бэс тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиит дьаҥ (дьаҥа) түөлбэ. — ис тиибэ. ☉ Брюшной тиф. Тиит дьаҥа турбут. Тиит күөрэгэйэ — кытарымтыйан көстөр күрэҥ дьүһүннээх, олорор маһыттан көтөн тахса-тахса ыллыыр чыычаах. ☉ Конёк лесной
   Тиит күөрэгэйдэрэ ыллыыллар. Суорун Омоллоон. Тыый, ханнаный тиит күөрэгэйэ, Чычып-чаап, талах чыычааҕа — Ойуур тыа, ой-бэс уран тыллааҕа… М. Тимофеев
   Ханна эрэ чугас, намчы лабаалар быыстарыттан тиит күөрэгэйэ ыллаан дьуруһуйар. «ХС». Тиит мас көр тиит
5. Суол икки өттүнэн …… тиит мас ыга симсэ кэккэлиир. Далан
   Итииргээн иһийбит тиит мастар Кэрииргэ кэккэлээн тураллар. С. Данилов
   Күпсүүрү оҥорорго бэйэтэ охтубут, таһа ханан да хайдыбатах, ортото эмэх буолбут кураанах тиит маһы булан, быһа эрбээн ылан эмэҕин тэбээн кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ. Тиит сыалыйата — тиит суон төрдө, төрдүн саамай суон сирэ. ☉ Толстое место лиственницы вокруг её основания
   Суон тиит сыалыйатын быһан ылан буорга хаһан хамсаабат гына олордоллор. МАП ЧУу. Тиит тиитэ түөлбэ. — тиит субата. ☉ Лиственничный луб. Сайын саҥатыгар дьахталлар бэс үүммэт сиригэр тиит тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиити төргүү мутугунан көр мутук. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт, тиити төргүү мутугунан тэбэр тураҕас аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу көстө көтүтэн иһэр! Ньургун Боотур. Тиит тыа (ойуур) — аҥаардас тиит эрэ мастаах тыа (ойуур). ☉ Лиственничник
   Тиит ойуур күнү бүөлүү үүммүт, Тииҥ манна туораах курдук үксээбит. Н. Тарабукин (тылб.). Тиит улара түөлбэ. — хара улар. ☉ Каменный глухарь. Тиит үөрэ — тиит субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлёбка из лиственничной заболони на молоке или на замёрзшей простокваше. Тиит ымыы түөлбэ. — ымыы чыычаах. ☉ Клёст белокрылый. Тиит эргийээччи түөлбэ. — кэкэ-бука. ☉ Поползень.
   др.-тюрк., тув., алт., хак., кирг., шор. тыт

I
төһө ахс. аат.
1. 8 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Восемь
Ол түүн аҕыс кыталык кыыл бэркэ аймана-ыллыы, алааһы эргийэ көтө сылдьыбыттара дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэлэр кэллэ, халанча аҕыс чааһы оҕуста. А. Абаҕыыныскай
Мин, аҕыс саастаах уол, аҕабын кытта кэккэлэһэ уҥа ороҥҥо олорор этим. Суорун Омоллоон
2. Аҕыс сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — 8 лет
Ити улахан оҕом аҕыһа, сотору уҥуоҕа кытаатыа, бэйэбитин көрүнүө этибит. М. Доҕордуурап
Эн быйыл күөх чэчир аҕыскын туолаҕын — Эдэркээн үйэҕэр үөрэнэ киирэҕин. Т. Сметанин
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Хахай кыыл туран, сүүрэр атахтаах аҕыс бииһин ууһун сур бөрө сонордьутунан хомуйтаран ылбыт. Амма Аччыгыйа
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын — Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым, Аҕыс уостаах сэргэбэр Аҕыста албыйа тартым. П. Ойуунускай
Харыйа, бэс, тиит лабааларын үлтү кулуубут, итиэннэ аҥаар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс араатары түһэрэбит. «ХС»
♦ Аҕыс айдаан — улахан сүпсүлгэн, түбүгүрүү; дарбааннаах дьүүллэһии. ☉ Большие хлопоты, беспокойства; шумные обсуждения
Техника кыратык даҕаны тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Оннооҕор мин соҕотох ынаҕым кыайтарбакка аҕыс айдаан буолар. С. Никифоров. Аҕыс айдаанынан — элбэхтик кэпсэтэн, улаханнык сүпсүгүрэн түбүгүрэн (тугу эрэ оҥор, ситис). ☉ С большим трудом, с огромными беспокойствами, хлопотами (делать, добиваться чего-л.)
Оройуон коммунальнай комбината онтон-мантан матырыйаал хомуйан, аҕыс айдаанынан үс ыал дьиэтин ититэр систиэмэтин саҥардан оҥорбута. «Кыым»
Күһүн, үгэс курдук, наһаа хойутаан, үксэ тымныы түспүтүн кэнниттэн, аҕыс айдаанынан, тыҥ тиэтэлинэн көһөн киирэбит. И. Никифоров
Аҕыс айдаанынан, тоҕус сорунан Айаннаан-айаннаан, биһиги дьэ буллубут Мирнэй дойдутун — Хахсааттаах халлаан сиригэр. С. Данилов. Аҕыс атахтаах фольк. — Адьарайы ойуулуур кубулуйбат эпитет (ааты солбуйуон сөп). ☉ Постоянный эпитет духа Адьарай (букв. восьминогий, часто заменяет собственное имя)
Мин эйигин өллүн диэн аҕыс атахтаахха анаабатаҕым. ПЭК СЯЯ
Өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы көстө көстүбэт гына, үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур. Аҕыс иилээх-саҕалаах <атааннаах-мөҥүөннээх> аан ийэ дойду — ийэ дойдуну хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпитет (былыргы саха тулалыыр эйгэни, аан дойдуну анаарыытын илдьэ сылдьар). ☉ Сложный эпитет-формула о мировоззрении древнего якута об окружающем мире, жизни на земле (букв. имеющая восемь ободов-воротов, имеющая раздорыместь святая мать-страна). Аҕыс кырыылаах — чулууттан чулуу, бастыҥтан бастыҥ (дьон туһунан, үксүгэр тард. сыһыар-х). ☉ Лучший из лучших (букв. восьмигранный — о человеке; обычно употр. в притяж. ф.). «Аҕыс кырыылаахтар» — С. Васильев чулуу дьон туһунан очеркаларын кинигэтин аата
□ Ол сэрииттэн «маҥнайгы аан дойду» Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
[Быһый Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Эр бэртэрэ, дьон аҕыс кырыылаахтара ыраах мүччүргэннээх айаҥҥа аттаммыттара. «ХС». Аҕыс салаалаах ача күөх от — норуот ырыатыгар уйгу-быйаҥы аҕалар күөх оту хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет. ☉ В народных песнях сложный постоянный эпитет зеленой травы, приносящей благополучие якутам-скотоводам
Чырылыктыыр дьолугар Аҕыс салаалаах Ача күөх от аҥаарыйдын. Саха нар. ыр. II
Массыына кэлэн ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап. Аҕыс саҥата эргэр. — ый хонугун былыргы ахсаанынан ый ахсыс күнэ. ☉ По старинному якутскому календарю восьмое число месяца
[Чычып-Чаап:] Сытыы тыҥкырайбын тыытаайабын, Эрчимнээх элбэрээкпин эһээйэбин — Ааҥнаан турар ыйым Аҕыс саҥатыгар! Суорун Омоллоон
Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата. УАЯ А. Аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн — абыраллаах күнү айхаллыыр норуот айымньытыгар куруук туттуллар, кубулуйбат көһөр олук, уустук эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, прославляющий солнце как основу жизни на земле (букв. восьмилучистое сверкающее ласковое белое солнце)
Тоҕус туналханнаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут, Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах — олус элбэх дэгиттэр албастаах, элбэх киириилээх-тахсыылаах, өлөн-охтон биэрбэт (олоҥхоҕо абааһылары, ардыгар айыылары ойуулуур уларыйбат эпитет, поэт. формула). ☉ Обладающий волшебной силой, оборотничеством, способный к коварным превращениям (в олонхо — поэт. формула-эпитет, изображающий представителей Нижнего, иногда и Среднего мира)
Эн диэтэх киһи сэттэ уон сэттэ дьибилгэккинэн, аҕыс уон аҕыс албаскынан үс халлаан үрдүгэр тахсаҥҥын, уолу уоран ылаҥҥын, иитэн оҕо гыннаххына — бэрт киһи буолуоҕа. ПЭК ОНЛЯ V
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Албыннаан, алкыйан ылбытын, Эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта «аптаах тааһы». Эллэй. Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан көр халлаан
◊ Аҕыс атах зоол. — муораҕа үөскүүр төбө атахтаахтар кылаастарыгар киирсэр сымнаҕас эттээх, оборон ылан сыстар эминньэхтээх аҕыс бигиир лабаалаах харамай (моллюск). ☉ Осьминог (спрут)
Аҕыс атах — түүҥҥү харамай: күнүһүн хорҕойор сиригэр кирийэр, түүнүн бултуу тахсар. Аҕыс атах наар кэриэтэ уу түгэҕинэн, бигиир лабааларынан тардыстан сыҕарыйар. ББЕ З. Аҕыс харах хаарты — аҕыс бэлиэлээх хаарты (хаарты улууһун 8 бэлиэтэ). ☉ Игральная карта с восемью очками, восьмерка.
ср. тюрк. секиз ‘восемь’
II
аат. «Ахсаана», «чыыһылата» диэн суолталаах, тардыы сыһыарыылаах ойдом формаҕа эрэ туттуллар сүппүт тыл олоҕо. ☉ Исчезнувшая основа имени со значением «число, количество», выступает в некоторых изолированных формах притяжательного склонения: ахса ‘число, количество чего-л.’, ахса суох (биллибэт) ‘бесчисленное множество, несчетное количество кого-чего-л.’ и др. Бу хара тыа суугунуура Мин аатырбыт Булчут эһэм туһунан: Кини ахса биллибэт Хоһуун сырыыларын, Кини ханнары билбэт Байанайын туһунан. С. Данилов
Биһи ол курдук хоту сир быстыбат тыаларын, ахса суох үрэҕин, тааһын этэҥҥэ туораан, киэҥ дойду сирин диэки киирдэр киирэн истибит. Н. Заболоцкай
Ахса суох үгүс түннүктэрдээх үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин [Сахам сирин] куруутун ахтабын. Далан
♦ Ахса-аана биллибэт — дьүүлэдьаабыта, иитэ-саҕата суох (улахан, элбэх). ☉ Бесподобный, из ряда вон выходящий, страшный (по силе, многочисленности)
Ахса-аана биллибэт Алдьархай бөҕө адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэ-дьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Ахса-аата биллибэт көр аата-ахса суох (биллибэт). Ахса-аата биллибэт элбэх Кылбалдьыгас өҥнөрдөөх Кыра балыктар Көҥүл ыаталаан, ыамнаталаан, иитиллитэлээн дэлэччи дэбилийбиттэр. Саха нар. ыр. I