туохт.
1. Олоҕурбут сиэргэ-майгыга баппат куһаҕаннык быһыылан. ☉ Вести себя неподобающим образом, скверно, омерзительно
[Туруору Уйбаан:] Сордоох! Дьэ, кэбилэнэн аххан эрэҕин дии. Аны уоруйах буолаары гынныҥ дуо? Суорун Омоллоон
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, күүстээҕэ буоллар, быһыта-хайыта тыытан быраҕаталыах кэбилэннэ. Күндэ. Ньургуу… саатар оҕоҕун санаарыый… бу тугу кэбилэнэн эрэҕин?! И. Семенов
2. Олус куһаҕан туруктан, көрүҥнэн. ☉ Приходить в негодность, иметь непотребный вид; быть в плохом состоянии
Төрөөбүт, үөскээбит, таптыыр чэл күөх ньуурун бу курдук кэбилэммитин көрөрө ыарахан этэ. Суорун Омоллоон
Таҥастара уруккутунааҕар ордук кэбилэммит: Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, баккыта аҥаардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Ыраммын, сылайан кэбилэнэн Ырыабын киэр бырахпатарбын. И. Эртюков

даҕ. Олус чаҕылхай от күөх (айылҕа өҥүн этэргэ). ☉ Нежно-зелёный, ярко-зелёный (цвет природы)
Хатыҥ мастарым, кэтиҥ Хаарыан хампа киэргэлгитин, Чээл сэбирдэххитин сирилэтиҥ, Тэлим сиккиэргэ бигэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
Чэлгий, муҥутаа, Чээл мыраан! С. Зверев
[Мин] Лена эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына …… көрбүтүм. В. Протодьяконов
◊ Чээл күөх — чээлэй күөх диэн курдук (көр күөх)
Таптыыбын, айылҕа барахсан, Унаара долгуйар чээл күөххүн. М. Ефимов
Айылҕа барахсан итиччэ чээл күөҕүнэн наҕарбытын хаһан да көрбөтөхпүн көрбүт курдук буоллум. КНЗ ОО
Үүнээйилэр үгүстэрэ чээл күөх өҥнөөхтөр. КВА Б
ср. п.-монг. чал коке ‘тёмно-лазурный’, монг. чэл ‘светлый, светло-зелёный, светло-голубой’

туохт.
1. Күөх дьүһүннээх гын; күөх дьүһүннээн биэр. ☉ Подсинить, сделать синим, голубым; сделать зеленым, подзеленить. Бу оҕо уруһуйугар халлаанын көҕөрдөн биэрдэ
2. Маһы олордон, үүннэрэн тулаҕын күөх оҥор. ☉ Озеленить (местность посадками)
Дархан куораты Хайы-үйэҕэ көҕөрдүбүттэр. Хантан эрэ ыраахтан аҕалан тирэхтэри олордубуттар. А. Федоров. Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап
3. Үүнээйини тылыннар. ☉ Способствовать росту (растений)
Үүнүүбүтүн …… көҕөрдөр быйаҥнаах сааскы ардах этиҥэ. Т. Сметанин
Көлөһүммүт таммаҕын Хара буорга түһэрэн Көмүллүбүт сиэмэни Көҕөрдүөҕүҥ, доҕоттоор! «ХС»
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Тупсар, сайыннар, чэлгит. ☉ Развивать, улучшать, способствовать расцвету, процветанию
Дойдуну көҕөрпүт Норуот куолаһа — Мин улуу ийэ сирим Үрдүкү Сэбиэтэ Туругурдун! А. Абаҕыыныскай
[Саҥа олох] Хоту кыраайга Көҕөртүҥ саха алааһын... И. Эртюков

аат.
1. Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу-куйаар, байҕал. ☉ Море
Улу у муора уонна киэҥ тайҕа айылҕа ийэҕэ аҕас балыс курдук ананан айыллыбыттар эбит. Амма Аччыгыйа
Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора а р ыытыгар киирэр. Далан
2. көсп. К и э ҥ , д э л э й , ө л г ө м. ☉ О б и л и е , изобилие
Күөх муора [үүнүү] мөлбөйөн долгуннура оонньуоҕа. М. Доҕордуурап
Сэбирдэх муората оргуйан, силигилии чэл гийдэ ийэ тыам. С. Зверев
Солооһуҥҥа ыһыллыбыт бурдук, киһи көрөн, сүрэҕэ үөрэн, х а а н а о о н н ь у у р г ы н а ү ү н э н , күөгэлдьийэ хамсыыр күөх муора курдук, долгуннура олордо. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан — харса суох тыллаах-өстөөх, быһыылаах-майгылаах, бардам, киһиргэс. ☉ соотв. море по колено
Галечкабыт бүгүн уларыйан хаалаахтаабыт, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан хантаҥнаабыт. «ХС»
Баай, мэник иккигэ — муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр — муора тобугунан, халлаан хабар ҕатынан диэн курдук. Дьэллик …… муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай

I
туохт. Ойуолаабакка, атахтаргынан олбу-солбу хардыылаан, түргэнник бар, айаннаа (ордук сылгыны этиллэр). ☉ Бежать рысью, рысить
Кинилэр [биэлээх кулун] иккиэн үөрдэрин диэки сиэлэ турдулар. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас ыт барар суолларынан сиэлэн нэмирийдэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор атын муоһатын хамсатарын кытта, ат сиэлэн атаралаабытынан барда. Н. Якутскай
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
Ол сылдьан сииккэ сиэлбиттэрэ, хаарга хаампыттара үгүс ини. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йел ‘скакать, мчаться; странствовать’, кирг. жел ‘бежать трусцой, лёгкой рысью’, тув. чэл ‘поезжай рысью’
II
аат. Сылгы уонна сорох кыыл саалыттан (моонньун үөһээ кырыытыттан) аллара намылыччы үүнэн түһэр кыл түүтэ. ☉ Грива
Оҕустан охторгор муоһуттан тутус, аттан суулларгар сиэлиттэн харбаа (өс хоһ.). Ананий соноҕоһу сыҥааҕыттан тутан туран, сиэлин тараата. М. Доҕордуурап
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
◊ Дулҕа сиэлэ — дулҕа төбөтүгэр үүнэр үкэр от. ☉ Осока дернистая
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн турдурҕаталлар. Н. Заболоцкай
Сайын дулҕа сиэлин тиниктээн, Алдан кытылыгар оттообуппут. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, каракалп. жал ‘грива’, тув. чал ‘грива’