чэмэлий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Хаардьыт харахтара чаҕылыҥнаан, сирэйэ чэмэлиҥнээн, …… чэйдэһэн барбыта. Ойуку

чэмэлий диэнтэн холб. туһ. Күн күлүмүнэн күлэллэр Көмүс төбөлөөх сардааналар, Дьол туһунан дорҕоонноохтор Чэмэлиспит тимэх оттор. С. Данилов
[Эһэ оҕолоро] ис киирбэхтик көрөн чэмэлиһэ сыталлар үһү. Н. Заболоцкай
Таммах да ардах түспэккэ, чаҕылхай күннэр чэмэлиһэн турбуттара. «ХС»

буурҕалан диэн курдук
Сибилигин саманнык үчүгэй баҕайытык чэмэлийэн турбут халлаан дьэ буурҕаран, дьүһүлэнэн киирэн барар ээ — киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. С. Руфов

туохт. Куопта кэт. ☉ Надеть кофту
Дьураа долгун дьууппаланна, Күндү солко куопталанна, Кытылыгар тахсан Кыыһыгар түһэн кылбаарыйар, Эҥээригэр тахсан Эдэригэр түһэн чэмэлийэр. Т. Сметанин

туохт. Күлүмнүү чаҕылый. ☉ Ярко сиять, сверкать, искриться. Онно биһиги көрөр күммүт — Күлүмүрдүүр, Күндэлэстиир, Чаҕылыйар, Арылыйар, Чэмэлийэр, Тэгэлийэр. П. Тобуруокап
Киэһэ, боруҥуй буолуутун саҕана, саҥа ыстаансыйа дэриэбинэҕэ уоту биэрэн, бары дьиэлэр түннүктэрэ соҕотохто күндэлэстии түспүттэрэ. Д. Таас

туохт. Этиҥ кирин кичэйэн, кыһаллан ыраастаа. ☉ Тщательно, старательно помыться
Сирэйин бэйэтэ суунан-соттон, дьэргэйэ, чэмэлийэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Атыттар сууннахтарына-сотуннахтарына, өстүөкүлэ курдук күн уотугар күлүмүрдүү оонньуур эрээрилэр, курдаттыы көстөр чычаас дууһалаахтар. Н. Лугинов

— эмискэ көстө түс (туох эмэ кыараҕас төгүрүк хайаҕас, оҥхой туһунан этэргэ). ☉ Вдруг открыться, показаться (о круглой дыре, отверстии)
Массыына иннигэр кыракый алаас оҥос гына түспүтэ, ортотугар күөл оҕото чэмэлийэ сытара. В. Гаврильева
Изергиль, төбөтүн оҥостон, мичээрдээн тииһэ суох айаҕа оҥос гына түһэн баран ыйытта. М. Горькай (тылб.)

дьүһ. туохт. Ураты дьикти, нарын сырдыгынан, кэрэнэн сыдьаай. ☉ Излучать добро, нежность и свет
[Айталы куо] Өгүрүк-төгүрүк көрөн Өрө чэрэлийбит барахсан …… Таҥас бүтэй Тамана сандаарбыт. П. Ойуунускай. [Кыыс] ураты тупсан, чэмэлийэн-чэрэлийэн турар кэрэ дьүһүнэ Куралай Кустук этин-хаанын минньигэс кутаа уотунан курдаттыы салаан киирдэ. Д. Апросимов
Утары тыган турар чэмэлкэй күнү уонна ып-ыраас, күөх халлааны көрөн, аргыһыгар: «Чэрэлийэн сарсыарда дии», — диэтэ. ҮҮүДь

туохт. Киһилии дьүһүҥҥүн-майгыгын уларытан, сиэрэ суох сүөргүтүк тутун, дьаабылан. ☉ Вести себя непристойно, неприлично; измениться в худшую сторону
Эрдэлиир Миитэрэй убайа, баайдар диэки буолан дьүһүлэнэрин иһин аны «Бөтүөхтэй» Сөдүөт аатырбыт. Амма Аччыгыйа
Эн бэйэҥ уолгун итинник сирэйэ-хараҕа суох балыйар, холуннарар буоллар, төһө эрэ дьүһүлэнэр этиҥ. И. Гоголев
Сибилигин саманнык үчүгэй баҕайытык чэмэлийэн турбут халлаан дьэ буурҕаран, дьүһүлэнэн киирэн барар ээ - киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. С. Руфов
Тысхаан ойуун кыыран дьүһүлэнэ турара бу баардыы көһүннэ. Тумарча

даҕ. Кэтит, уһугун диэки өттө төгүрүк сыҕаччы өрө анньыллыбыт быһыылаах (мурун туһунан). ☉ Широкий, слегка вздёрнутый (о носе)
[Сибиинньэ] Сэнтэгэр муруннаах силтирики, Сири хоруйар тиҥсирики, Тугу да сирэрэ биллибэт, Тоторо даҕаны көстүбэт. П. Тобуруокап
Хара бараан сирэйдээх, сэнтэгэр кылгас муруннаах, сап-саһархай чэмэлийбит киэҥ харахтаах нуучча уола ойон турда уонна иһирдьэ дьылыс гынан хаалла. Н. Якутскай
Кини малысхах курдук кэтит сирэйдээх, …… сэнтэгэр соҕус муруннаах, …… сылбырҕа туттуулаах, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эдэр киһи. Н. Босиков