чөмчөт диэнтэн төхт
көрүҥ. Көнө сиргэ хаппыт оту түргэнник тардан эриллэҥнэтэр, хойуу оту, күрүөлүү көтө-көтө, бугуллаан чөмчөтөлүүр. А. Фёдоров

чөмчөт диэнтэн бэй. туһ. Дьыалаҕын-куолугун чөмчөтүн
□ Кууһумалаах ибири-сибири аһаан бүтээт, сарсыҥҥы айаҥҥа бэлэмнэнэн, малларын-салларын чөмчөтүммүтүнэн бардылар. Тумарча

үллэр диэнтэн төхт
көрүҥ. Аҕалара өлүөн иннинэ баайын барытын чөмчөтөн, кэриэһин суруйан, кэргэнигэр, уолаттарыгар үс өлүү гына үллэртээбитэ. Ойуку
[Астарын] өлүүөлүү үллэртээн баран, холодильнигар ыы-быччары симтэ. Венера
Ыттары баайталаан баран, өлүү-өлүү үллэртээн, эһэ иһинэн-үөһүнэн аһаппыттара. «Чолбон»

сыһ. Арҕас курдук. ☉ Наподобие горба
Уоттан тэйиччи соҕус хаары арҕастыы чөмчөтөн, чиҥэтэн бараннар, үс тоһоҕолоруттан ортокутун кэккэлэһиннэри астылар. Амма Аччыгыйа
Аанча тура эккирээтэ, арҕастыы турар хайаны өрө дабайбытынан барда. Болот Боотур
Биһиги чаастарбыт арҕастыы барар үрдүк сиргэ үүммүт тыа тэллэҕэр сыталлар. Т. Сметанин

даҕ. Туох эмэ икки ардыгар эбэтэр киин өттүгэр турар. ☉ Средний по расположению в ряде
Уоттан тэйиччи соҕус хаары арҕастыы чөмчөтөн, чиҥэтэн бараннар, үс тоһоҕолоруттан ортокутун арыый олдьу гына кэккэлэһиннэри астылар. Амма Аччыгыйа
Платон ортоку оҕо. Суорун Омоллоон
Биир кус ортоку, икки кус ол кус икки өттүгэр буола кэккэлэһэ олорон аһаабытынан бардылар. Т. Сметанин

тырыыҥка 1 диэн курдук
Ханна эмит, уу кытыытыгар биир эмэ бугулу чөмчөппүттэрин, үөр аһыҥа кэлэн түһэн сиэн аастаҕына, бугул оннугар көҥдөй от төрдүн бысталаммыт тырыыҥкайын чөмөҕө эрэ ордон хаалара. «ХС»
Испиискэ кыракый төлөнө түүрүллүбүт кыспаны күлүбүрэппитэ, тырыыҥкайдары хабан ылбыта, …… күөдьүйбүтүнэн барбыта. В. Санги (тылб.)

аат.
1. Атыылыырга, атастаһарга анаан оҥоһуллубут мал, атыыэргиэн мала. ☉ Товар для продажи, обмена. Табаар оҥорон таһаарыы. Табаар дьааһыга. Табаары тиэйэн аҕалыы
□ [Кирилл Романович:] Күннээҕи, нэдиэлэтээҕи, ыйдааҕы ылбыт-биэрбит табаары иннэтигэр тиийэ бэлиэтэнэн, чөмчөтөн истэхпинэ эрэ төбөм эрэйдээх бүтүн хааларыгар тиийэр. И. Находкин
Бу күннэргэ саҥа табаар тахсан, киһи-сүөһү үгүс, үлэ-хамнас элбэх. Д. Таас
Кумааҕы кэмчититтэн, болоорхой, табаар суута кумааҕыга бэчээттэммит кыракый кинигэттэн ылан, ол ырыаны ыллыырбыт. «ХС»
2. Астан-үөлтэн ураты атыыга-эргиэҥҥэ сылдьар мал. ☉ Промышленные товары
Баайаҕа отделениетын киинигэр орто оскуола, …… табаар уонна ас-үөл маҕаһыыннара, бэкээринэ уонна да атын тэрилтэлэр бааллар. ПДН ТБКЭ
3. түөлбэ. Сатаҕай (миэтэрэлээх) таҥас. ☉ Ткань
[Ньукулай оҕонньор:] Бу табаар суоҕар, бэйэҕит хантан да сатаан табаар булан таҥыннарбаккыт. Күндэ
Ампаар үөһээ мэндиэмэнэ барыта арсыынай табаар, чэй, табах этэ. Н. Якутскай
Тоҥус кулубата Торуой уолуттан кыһын аайы табаар, чэй, табах, арыгы, хоруоҥка тиэйэн тахсан тоҥустартан саарба хомуйар эбит. Н. Павлов

I
туохт. Туохха эмэ акылаатта уур, олохтоо (хол., киһи дьылҕатыгар, олоҕор). ☉ Устраивать, налаживать, определять (напр., судьбу, жизнь)
Сибэкки сири симиир, оттон киһи дьолу түстүүр, олоҕу киэргэтэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха ыччатын үгүс көлүөнэлэрин кэскиллэрин түстээбит дьоллоох Дьокуускай куорат саҥа уһуктан эрэрэ. Е. Неймохов
Сир ийэ уйгуну-быйаҥы уһанаары, олоҕу салгыы түстээри көҕөрө силигилиэ. Сэмээр Баһылай
△ Дьылҕалыы санаа, билгэлээ. ☉ Предсказывать, предзнаменовать
Аҕата түстээбитин курдук, уол, кырдьык, орто эрэ булчут буолбута. Далан
Быйыл биһиги кыһыммыт ахсынньыга ураты сылаас, быйаҥы түстүүр халыҥ хаардаах. М. Тимофеев
Толору маллаах ампаар байылыат олоҕу түстүүр. БРИ ТТ
II
туохт. Кэбиһиилээх от үрдүн оннун булларан, дьиппинитэн чөмчөт. ☉ Делать, формировать верхушку стога (обычно в виде конуса)
Аҕабынаан от кэбиһэбит, кини кыдамалыыр, мин түстүүбүн. В. Сыромятникова
Кэлбит оту быһа анньан, үөһэ таһааран түстээбитинэн барар. ОҮМ
Уу уһун отунан үрдүн бүрүйэллэр, түстүүллэр. ПАЕ УуАХО
ср. др.-тюрк. түз ‘выравнивать, ровнять’

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһаа, харыстаа. ☉ Защищать от кого-чего-л., заступаться за кого-что-л., оберегать кого-л. от чего-л.
Таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Иккиэйэх киһи бандьыыттары утары туруулаһар, кэпэрэтиип лааппытын малын көмүскүүр кыахтара суоҕа. Н. Якутскай
Илиҥҥи-арҕааҥҥы эҥээртэн Быгыахтыыр сидьиҥтэн Ийэ сир көҥүлүн көмүскээн, Кытаатыҥ, эрэттээр. А. Абаҕыыныскай
2. Киһи туохха эмэ буруйданарын утар, буруйдааччыларга кини буруйа суоҕун өйдөт. ☉ Доказывать невиновность кого-л., защищать кого-л. (в суде), заступаться за кого-л.
Суукка буруйдааҕы көмүскээн тыл эттэ. — [Чоочо — эмээхсиҥҥэ:] «Түөкүн, ороспуой-уоруйах уолгун көмүскүүгүн дуо?» — диэн саҥарпат. Саха фольк. [Суоппуйа:] Чэ, эн төһө да көмүскүү саҥарбытыҥ иһин, кэм булан сылдьар оҕо буолуо. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ санааны, этиини кырдьык, таба диэн өйөө, ол туһугар мөккүс. ☉ Выступать в поддержку кого-л., отстаивать чье-л. мнение, интерес, солидаризуясь с ним
Кэлэктиип миниэнньэтин көмүскээ. — Бэртээхэй тыллар, — Айааны Никита көмүскээтэ. Н. Лугинов
4. Туох эмэ саҥаны оҥорон, суруйан дьон дьүүлүгэр туруоран, сөптөөҕөр, табатыгар итэҕэт. ☉ Защищать (напр., диссертацию, проект)
Үйэтин-сааһын тухары сыралаһан кэлбит үлэтин чөмчөтөн, дуоктарыскай диссертациятын, туох да омуна суох, чаҕылхайдык көмүскээтэ. Н. Босиков
Кууһума кинилэри кытта былырыын саас дипломун бииргэ көмүскээбитэ, онон үчүгэйдик билэр. Тумарча
Аҕыйах хоноот обсерватория салалтата бырайыагы көмүскүү соҕуруу көппүтэ. В. Яковлев