аат. Чөртүөһү таба оҥорорго уһуйар оскуола үөрэҕэ. ☉ Предмет школьного преподавания — обучение построению чертежей, черчение. Чэрчиэнньэ уруога

улаатыннар диэнтэн атын
туһ. Баанньыкка суунуу сыаната сүүрбэ төгүл улаатыннарылынна. «Саха с.». Чөртүөскэ дьиҥнээх кээмэй төһө төгүл кыччатыллыбытын (улаатыннарыллыбытын) көрдөрөрөр чыыһыла масштаб диэн ааттанар. КЗА АҮө

аат.
1. Туох эрэ ахсаан өттүнэн сайдыытын, хамсааһынын көрдөрөр сурааһыннардаах чөртүөс. ☉ График (чертеж, схема)
Сылларынан үүт ыамын көрдөрүүтүн графига. Температура уларыйыытын графига. Үллүктэнэ сытар араас математическай суоттааһыннарын, графиктарын сыҕаччы анньан, сайабылыанньа суруйан адаарыппыта. В. Яковлев
2. Үлэ сүрүн көрдөрүүлэрин уонна толоруллуохтаах кэмин ыйан оҥоһуллубут былаан. ☉ График (план работ)
От үлэтин графига. Массыына өрөмүөнүн графига. Үлэ былаанын оҥорон, график олохтоон, ирдэбили күүһүрдэр гына тэрийэн, дьону сүһүөҕэр туруора охсуохха наада. В. Яковлев
Ыанньыксыттар эбэһээтэлистибэлэрин бэс, от ыйдарынааҕы графиктара аһары толоруллубута. ОСИ ОУу. Үүтү туттарыы графигын үчүгэйдик тутуһан иһэбит. «Кыым»

аат. Туох эмэ ньууругар баар, биир туочукаттан атын туочукаҕа диэри тиэрдэр синньигэс дьураа. ☉ Линия, черта. Көнө сурааһын. Иҥнэри сурааһын. Токур сурааһын
□ Туундара суола көбүс-көнө маҥан сурааһын буолан, уҥуоргу кытылга тыргыллар. Н. Габышев
[Чөртүөскэ] эрчимнээх сурааһыннартан силлиһэн, бииртэн-биир көстүүлэр өтөн тахсаллар. Н. Лугинов
Өһөстүк ньимиччи туттубут уостарын уонна харахтарын кытыытыгар кыһалҕалаах олох суола буолан мырчыстаҕас сурааһыннар түспүттэр. «ХС»
◊ Сурааһын таҥара эргэр. — атын киэргэтиитэ (хол., көмүс дуйа) суох аҥаардас кыраасканан уруһуйдаммыт таҥара. ☉ Икона, расписанная красками, без какой-л. другой отделки (напр., не посеребрённая)
Оҕонньор кырааскалааҕа барыта ойуттан түспүт сурааһын таҥаратын иннигэр чүмэчитин туруоран баран …… таҥараҕа үҥтэ. Эрилик Эристиин
Эргэрэн дьүһүнэ көстүбэт буолбут сурааһын таҥаратын аннынан төгүрүк остуолу туруорбут. М. Доҕордуурап
ср. бур. зуруһун ‘черта’

туохт.
1. Туох эмэ сымнаҕаһы, хаптаҕайы бэйэтин бэйэтигэр эрийэн төкүнүччү суулаа. ☉ Скручивать, скатывать, свёртывать что-л. в рулон, в трубочку (напр., бумагу)
Максим саҥата суох умса көрөн олорбохтоон баран, туран оргууй чөртүөһүн түүрдэ. Н. Лугинов
Көбүөрү харайарга түүрэн баран кураанах сиргэ уурарга сүбэлэнэр. Дьиэ к. Таҥаспытын эр-биир түүрэн, баайан, таһааран сыарҕабытыгар уурдубут. «ХС»
△ Тугу эмэ хомуйа сөрөөн биир сиргэ мус, холбоо (хол., оту). ☉ Собирать в охапку, валковать (напр., сено)
[Тойонуом!] Тоҕус салаалаах локуора күөх отто Түүрэн киллэрэҥҥин, Дьиэни отто хотоҕоһунан Тэлгээн күөгэтэн кэбис. Саха нар. ыр. II
Оту дьааҥылардыы икки хотуур суолун (барыы уонна кэлии) кэккэлэһэ түһэрин курдук охсор буоллахха, түүрэргэ ордук. «Кыым»
2. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ модьуйан ыххай, ык. ☉ Принуждать, заставлять кого-л. сделать, совершить что-л. [Чунуобунньук] тоҕо таһыырга кыттыбаккын аны биирдэ эт диэн түүрдэ. С. Сарыг-оол (тылб.)
ср. др.-тюрк., кирг., тув., казах. түр ‘сворачивать, заворачивать, свёртывать’

аат.
1. Ханнык эмэ сир, тутуу кумааҕыга оҥоһуллубут чөртүөһэ, схемата. ☉ План (чертеж, изображающий на плоскости какую-л. местность, сооружение). Москва былаана. СанктПетербург былаана. Дьокуускай былаанын схемата 1982 с. бэчээттэмитэ
□ Кыһыл этэрээти Дьокуускайдааҕы кистэлэҥ бойобуой дуруһууна боломуочунайа Иван Воинов көрсөр
Дьокуускайга кимэн киирии былаана манна сиһилии көрүллэр. Амма Аччыгыйа
2. Уһун болдьохтоох улахан үлэлэр оҥоһуллар бэрээдэктэрин, утумнарын-ситимнэрин уонна толоруллууларын болдьоҕун ыйар, эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһаллар. ☉ План (система мероприятий, предусматривающая порядок, последовательность и сроки выполнения каких-л. работ). Биэс сыллаах былаан. Стратегическай былаан. ГОЭЛРО былаана. Судаарыстыбаннай былаан
□ Тыа сииги, сөрүүнү тутар буолан, кураайы дойдуларга ойуурдары үүннэрэр, айылҕаны уларытар улуу былааммыт үөскээбит эбит. Суорун Омоллоон
Дакылааппар …… биэс сыллаах былаан туһунан уонна кини соруктарын туһунан кэпсээн бардым. А. Бэрияк
Туох ханнык иннинэ, ити былааҥҥа киирбит титульнай тутуулар олоххо киириэхтээхтэр. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ хайдах буолан иһиэхтээҕин барыллааһын, сабаҕалааһын. ☉ План (предположение, предусматривающее ход, развитие чего-л.)
Абдуркулла, баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан олордо. Эрилик Эристиин
Лэгиэн Кыычыкын оҥостуммут былаана, санаммыт баҕата туолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
Эн чахчы баҕаҥ хоту «орто киһи» буолбуккун, ол эрээри эн орто учуутал буолар былааҥҥын бырах. Н. Лугинов
4. Тугу эмэ кэпсээһин кылгас сааһыламмыт барыла. ☉ План (краткая программа какого-л. изложения). Дакылаат былаана. Уруок былаана
□ Уруок былаанынан, хоһоону икки үөрэнээччи ааҕыахтаах этэ
Онуоха бириэмэ кыайан ордубата. Софр. Данилов
Салайааччылар матырыйаалы сирийэн үөрэтэр, силиэстийэ былаанын оҥорон, бэрт түргэнник ылсарга сорудахтаатылар. М. Попов
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ сир: үрэх, алаас, сыһыы о. д. а.) көстөр быһыыта, омооно. ☉ Основные очертания (границы), ориентиры какой-л. местности (реки, аласа, поля и т. п.)
Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Ханна да сир былаана, тыа-толоон омооно көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Кычкин сир былаанын тосхойон кыраныыссаны туораабыт үспүйүөн хайаан даҕаны маннык сиринэн барыахтаах диэн, ирдээччи ыттаах пограничнигы илдьэ быһалаабыт. Н. Якутскай