1. даҕ. Солуута суох, оттомо суох. ☉ Несерьёзный, легкомысленный, беспечный
   Оччоҕо тугу да билбэт чалапаай кыыс этим. А. Бродников
2. аат суолт. Солуута суох, оттомо суох киһи. ☉ Оболтус, обормот, шалопай
   Айыллыбыт тылын сирэн, Аанньа ахтыбат чалапаай Бэйэтин тылын иэйэн, Тугунан долгуйа таптыаҕай? Ф. Софронов
   русск. шалопай

аат. Бэдик, көкөт. ☉ Шалун, глупец, шалопай
Мааҕын били Баһырҕас көтөт орон анныгар киллэрэн тугу эрэ салбаан эрэрэ. Н. Заболоцкай
Миигин кэлэн сиэбэккэ, Мэнэгэйин мөлтөппөккө, Тоҕо тылын салана Токурулла сыттаҕай? Көтөтүм кэлэрэ буоллар, Көрдөөбүтүн ылыах этэ... И. Эртюков

аат., кэпс. Дуоспуруна, солуута суох быһыылаах киһи, сэлээр киһи. ☉ Несерьёзный, неделовой человек, шалопай
Бугров атастарыныын босхо булбут тирээпкэлэрин эмиэ бэйэлэрин курдук салапаайдарга наһаа ыарахан сыанаҕа атыылыыллара. ЦСИ КСФ
Купе иһигэр ханнык эрэ салапаай буолбатах, уордьаннаах, ытыктабыллаах оҕонньор киирэн иһэрин көрө түһээт, …… ытыктабыллаахтык тоҥхох гынна. А. Гайдар (тылб.)

аат.
1. эргэр., үөхс. Буруйу оҥорон атын сиргэ көскө кэлбит киһи, түөкүн. ☉ Варнак, каторжник, разбойник
Баай баранаагын да иһин тойон, дьадаҥы өйдөөҕүн да иһин акаары (өс хоһ.). Баары бараабыт баранаак баар үһү (тааб.: хаарты). Көр, бу Бытаакы уола хара ыт сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар, адьас ыт буолуох ыт, баранаак буолуох баранаак эбээт. МНН
«Ити баранаак сымыйатын көрүҥ эрэ! Ити хантан истибит тылай?» – дии-дии Сургууһут Соппуруон дьон таһыгар аадаҥнаата. Д. Таас
2. күл.-ооннь. Дьээбэ, орой мэник, төбөт (улаханнык кыыһырбакка уонна үөхсүбэккэ эрэ тут-лар). ☉ Проказник, шалун, шалопай
«Ол иһин сэрэйбит сэрэх! Бу баранаак арыыны уоран иһэр ээ», – диэтэ, ол кэннэ үрүмэм тобоҕун сиэн хабыалаабытынан барда. Н. Неустроев
Аны түүн бу турар кырабаат Аҥаардас маһынан кылбайыа, Киниэхэ кулакы баранаак, Ас көрдөөн, мэнээктии хаптайыа. Күннүк Уурастыырап
◊ Хара баранаак – 1) үөхс. киһиттэн намтатан, киһиэхэ тэҥнээбэккэ үөҕэр тыл: түөкүн, ороспуонньук. ☉ Разбойник
Ыл, суруксут, бу хара баранаакка боротокуолла оҥоро тарт. Н. Неустроев
[Суон Дьөгүөр:] Ити остуорас хара баранаак сопхуоска олорон оҕуспун тутан илдьэ барбыта ээт. Күндэ; 2) кыыһырбакка эрэ көннөрү күлэн оонньоон хаадьылааһын. ☉ Шутливое обращение (не бранное): проказник, шалопай, сорванец
[Хара Мотуо Татыйыкка:] Хаарыаны, эн буола түспүт киһи баар ини. Сирэ оонньообуттарын, уолаттар хара баранаактары дьэ ситиһиэм этэ. И. Гоголев
Хаама-сүүрэ сылдьан, Халыачыйан хаххаллан, Хара баранаак Халдьаайы үрдүттэн Халтарыйан түһэн Хампарыйарыгар тиийдэ диэн Хадыҥхалыы саныыргытын Хамтүм харахтыыбын. А. Софронов

1. аат.
2. Уорар-талыыр идэлээх киһи, уоруйах. ☉ Тот, кто занимается воровством, вор, жулик, мошенник
   Киир, төнүн, уорбут, талаабыт түөкүн курдук тоҕо күрэнниҥ? Болот Боотур
   Куһаҕан дьаллыкка ылларбыт, уорар идэлэммит, түөкүн буолбут. Күннүк Уурастыырап
   Биирдэ дьаарай түөкүн Антон Семёнович остуолун дьааһыгыттан чаһытын уоран ылбыта. ЧКС ОИиСТ
3. кэпс. Албын-көлдьүн, халбархай киһи. ☉ Обманщик, плут, проходимец
   Бу түгэх дойду түөкүнэ, Дириҥ дойду дьиккэрэ, Тылын кыһыытын, Айаҕын абатын Көрөллөр, көрбөттөр, оҕолор! Ньургун Боотур
   Дьэ, түбэстигит эбээт, хара түөкүттэр! Амма Аччыгыйа
   [Турахин:] Сотто уола Бурхалей түөкүнү тутуҥ, бүгүн соруйан ууга симэн өлөрө сыста! Эрилик Эристиин
4. Оонньуу-күлүү курдук кэпсэтэргэ: баранаак, төбөт. ☉ В шутку: шалопай, плут, мошенник, хитрец
   Түөкүттэр мас да хаалларбаттар. Амма Аччыгыйа
   [Коля:] Туох буоллулар бу түөкүттэр [ньирэйдэр]? «ХС»
5. даҕ. суолт. Киитэрэй, албынныыры сатыыр. ☉ Хитрый, лукавый
   Алдьархайдаах албын, түөкүн киһи үөскээбит. Саха фольк. [Хабдьылар] Олус да түөкүн көтөрдөр буоллахтара эбээт. Амма Аччыгыйа
   [Маайыс:] Бу биһиги холкуоспут иһигэр биир түөкүн, албын киһи баар. С. Ефремов
   ср. тюрк. төгүн, төҕүн ‘ложь, неправда’