туохт. Көрбөт буолан эбэтэр хараҥаҕа илииҥ иминэн бигээн тугу эмэ көрдөөн, була сатаа. ☉ Ощупывать, шарить перед собой; искать ощупью (в темноте, вслепую)
Кини ороҥҥо ыттан туран, тугу эрэ саҥаран киҥинэйэ-киҥинэйэ, долбууру харбыалыыр. Амма Аччыгыйа
Иһити бигээн, харбыалаан, туох эрэ инчэҕэй соҕуһу туппута, имэрийэн көрбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лэгиэнтэй …… уҥа орон сыҥаһатыттан салҕанан, сэбэргэнэни харбыалаан көрүтэлээтэ. Д. Очинскай

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ хабан ыл, тутан ыл. ☉ Схватить, словить, поймать кого-что-л.
Мин мааҕын ынах хомуллуон аҕай иннинэ, ампаар муннугар ыйанан турар сааны харбаан ылаат тыаҕа түспүтүм. Далан
Түргэн муҥутаан, Сутурук Уйбаан ат көнтөһүн харбаан ылар. Н. Якутскай
Мин ыксаан сыарҕа нөҥүө биттэҕиттэн ыга харбыыбын. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ (хол., оту) тарыйан мус, хомуй. ☉ Сгребать, собирать что-л. в кучу (напр., сено)
Кыра Бөтүрүүс бугул харбаан хоппордуур. Амма Аччыгыйа. Кыыстара Маарыйа ийэтигэр бугул түгэҕин харбыыр. «Саха с.»
3. Туох эмэ бөҕүн, сыыһын тарыйан ыраастаа, сиппий. ☉ Подметать, мести
Мин ийэбэр көмөлөһөбүн, хоһу харбыыбын, хортуоппуй хахтыыбын. Н. Габышев
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэ-саарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Сэттэлээх Сэмэнчик ыарҕа сиппииринэн, Тиритэн-хорутан, мас сыыһын харбыыр. М. Ефимов
4. сүөл. Тугу эмэ бэйэҕэр иҥэринэр курдук, ымсыы санаанан салайтаран, элбэх соҕустук, үгүөрүтүк ыл. ☉ Завладеть чем-л., захватить что-л. в большом количестве в корыстных целях
Бу олох соторутааҕыта балай да элбэх харчыны харбаан турабын. В. Ойуурускай
Бу да сырыыга харбаан соҕус бултаан сылдьыллыа, сур буоллун, сиппит буоллун. Түүлээх хаһан баҕарар хамаҕа. В. Миронов
♦ Халахайы харбаата көр халахай
Эмээхсини уонна табалары суохтааннар, дьэ халахайы харбаатылар. И. Данилов
Хара маҥнайгыттан ону [бырайыагы] ким да аахайбатах, билигин халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Соторутааҕыта аҕай бардырҕаччы тэбэ турар хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
<Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт көр халлаан. [Малаанньаны кэргэн ылыах буолбут уола сыбаайбаҕа кэлбэтэх]. Хор, ол курдук хаары харбаан турар. М. Попов
— Һэ, һэ, халлааны харбаан түһэн, бырайыак ахан буолла. «ХС»
«Аргыылап оҕонньор күтүөттэнэбин диэн хаары харбаабыт...» — дии-дии алларастаабаттар дуо? «ХС»
Харытыттан харбаа көр хары. Итинник [куһаҕаннык] быһыыланар айанньыттары, улахан буруйу оҥорооччу курдук көрөн, биһиги харыларыттан харбыах тустаахпыт. Г. Нынныров
Аныгы тиэхиньикэнэн сэбилэммит быраканьыары харытыттан харбыыр кытаанах. «Кыым»
[Саҥа милииссийэ] соҕотохто күөрэс гынан, үксүгэр уоруйахтары харыларыттан харбыыра. СЮ ЫБ
ср. др.-тюрк. харва ‘шарить, искать на ощупь’, тюрк. харба, карма ‘хватать’
II
туохт. Илиини-атаҕы эрчимнээхтик хамсатан ууга уйдаран сыҕарый, бар. ☉ Держаться на воде, уметь передвигаться по ней, плавать
«Мин баар сатаан харбаабат», — Петя уу диэки саллыбыттыы көрүтэлээтэ. И. Данилов
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Ыта тымныы ууттан чаҕыйбакка харбаан киирэн өлөрбүт куһун таһааран абырыыра. ИСА

I
туохт.
1. Тугу эмэ үрдүттэн эбэтэр таһыттан оҥхоччу баһан, тарыйан эбэтэр көөрөтөн иһигэр дириҥээн киирэн ис, түс. ☉ Копать, рыть, выгребать (землю, снег, копну, яму), добывать что-л. Ыттар хаары хаһан халаачыктыы эриллэ сыталлар. Н. Габышев
1200 миэтэрэ дириҥнээх сири хаһан көрбүттэр да, кимберлит дириҥээтэҕин аайы суптуйан аллараа диэки түһэ турбут. И. Данилов
Уоту былыр, оҥкучах хаһан баран, онно оттоллор эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ Оннук баһан, көөрөтөн тугу эмэ оҥор эбэтэр тугу эмэ таһаар, хостоо. ☉ Копать, долбить что-л. (напр., землю, дерево), сооружая что-л. Мин былыр эдэр сылдьан ийэбэр үүт умуһаҕа хаспытым, икки миэтэрэ туоралаах, икки миэтэрэ кыайбат үрдүктээх. Суорун Омоллоон
Икки аарыма тиит икки ардыгар суон бэрэбинэлэри оҥо хаһаммын, суорбун ол иһигэр уган, араҥастаан кэбиспитим. И. Федосеев
Ити кэмҥэ мин уһуктаах быһаҕынан былыр сыал ыппыт ампаардарын эркинин хаһаан-хаһан, уон сэттэ доруобунньугу булбутум. М. Чооруоһап
2. Ханна эмэ тугу эмэ кичэйэн көрдөө. ☉ Тщательно искать, обыскивать что-л. Остуолун дьааһыгын хаспыта, Миэхэ снимогы ууммута, Бэйэтэ хостон тахсыбыта. П. Тобуруокап
[Данилович] туумбаны хаһан биир халыҥ паапканы сулбу ойутан таһаарда. М. Доҕордуурап
Хотоҥҥо тахсан долборугун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
△ Туох эмэ иһигэр илиигин уган тугу эмэ көрдөө. ☉ Шарить где-л., искать что-л., засунув руку внутрь чего-л. «Кинээһиҥ сурук ыытта», — диэн баран киһи торбос тириитэ ботуоҥкатын хаһан хачыгыратта уонна оһумуой кумааҕыны ылан биэрдэ. М. Доҕордуурап
Атен тойон Бурхалей сиэбин хаһан көрдө, онтон сототун быатын быһыта тыытан ылла. Эрилик Эристиин. Иниспиэктэр аа-дьуо суумкатын хаста уонна кумааҕы, уруучука ылан суруйардыы бэлэмнэнэн олордо. ЖЕ ТС
3. Хаар анныттан оту табыйан таһаараары хаары хаһый (хол., сылгы, таба туһунан). ☉ Выкапывать, добывать (корм из-под снега копытами — о якутских лошадях, оленях)
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Саха сылгыта кыһыҥҥы халыҥ хаары хаһан аһыыр дьикти дьоҕурдаах. АНП СЭЭ
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
4. көсп., кэпс. Тохтообокко, ааспаккаарахпакка туох эмэ бииргэ эрэ болҕомтоҕун уур, ону эрэ эккирэтис, буулаа. ☉ Не замечая ничего другого, всецело сосредоточиться на чём-л. одном, копать, раскапывать что-л. (напр., какую-л. информацию)
Мунньахха тура-тура миигин сэмэлииллэр. Бука бары киксибит курдук дьэ хаһан аҕай турбаттар дуо? С. Федотов
Кэпсэтии иннигэр иһэр суолларга тохтообокко, барыта ааспыты хастылар. Эрилик Эристиин
[Киирии эксээмэҥҥэ] уон иккис үйэ атахтаата. Муҥар экзаменатор ити үйэни эрэ булан хаһар буоллаҕа үһү. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. хаз, тюрк. казу, газ ‘копать, рыть’
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытан бэлиэтиир тыл, төһө. ☉ Вопросительное местоимение — какое количество, сколько
Хас акка наадыйаҕытый? Н. Якутскай
[Байбал:] Ол хас сыарҕалаах отуй, онтон ордугар тугунан биэрэҕин? А. Сыромятникова
[Варя:] Табаарыс, эһиги холкуоска хас кылаастаах оскуола баарый? С. Ефремов
2. Аат тыл суолталаммыт туохтуурдары кытта туттулуннаҕына «хайааһыны ааҕа, көтүппэккэ» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с глагольными именами передаёт понятие «каждый»
Кинилэр окуопаларыттан тахсан барар хас хардыылара кутталлааҕа. Н. Якутскай
[Хамыыһыйа чилиэттэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
Настя уоракөстө Сэмэнчик хас хамсааһынын барытын одуулаһар. «ХС»
3. Туохтуур эбэтэр аат тыл форматын уонна аайы, ахсын дьөһүөллэри кытта туттулуннаҕына, бу дьөһүөллэр суолталарын күүһүрдэн биэрэр. ☉ В сочетании с глагольной или именной формой и с послелогами аайы или ахсын усиливает значение данных послелогов
Хас көрүстэҕин ахсын арааһы кэпсээн, өйдөтөсүбэлии сатыыра. Р. Кулаковскай
Хас сырыттаҕын аайы быһаҕын көрдүүр да, Тураах Уйбаан биэрбэт. МНН
Ол хас бултаан кэллэҕим аайы ордук үөрэллэрэ [ийэм, аҕам]. Аргыс-1
III
аат эб. Бытархай ахсаан ааттартан барыллааһын ахсаан ааттары үөскэтэр. ☉ В сочетании с количественными числительными образует приблизительные
Икки хас ынах, арааһа, чугаһаабыттар быһыылаах. В. Яковлев
Миигин аргыстаһарга ыҥырар сурук Таняттан өссө да иккитэ хаста кэллэ. Н. Заболоцкай
Дьон бэйэлэрэ сыҥалаан, икки хас киһи тустан көрдөрдө. В. Чиряев
♦ Хастара хаһынан — бары биирдии бэйэлэрэ ахсыыларынан. ☉ Все до единого
Хастара хаһынан акаарылара, тугу да билбэттэрэ сордоммут дьон. Н. Неустроев
[Баһылай:] Хастара хаһынан мин баайбар харахтарын тобулу аалларар буоллахтара, бэл төрөппүт уолум. А. Софронов
[Сырбай:] Туй-сиэ! Бу дьон хастара хаһынан баайсан түһэннэр! Амма Аччыгыйа. Хас уон- на — элбэхтик хатылаан (тугу эмэ гын). ☉ Много раз, многократно (что-л. делать)
Ол курдук, хас уонна түҥнэстэ сыһа-сыһа арҕаа туораата. С. Васильев
Хас уонна итэҕэйбитим буолуой, бу сааспар, хотон механизациятын дьэ баһылыыр буоллубут диэн. В. Яковлев. Хас хардыы аайы — сотору-сотору, чаастатык. ☉ На каждом шагу
Хас хардыы аайы саалаах дьоннор. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум. Хас хардыы аайы булабын Бэйэм суолбун. С. Данилов
[Татыйаас:] Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап. Хас хардыытын ааҕар — кими эмэ саралыы тардаары, хаһан бүдүрүйэрин, алҕаһыырын кэтэс, манас. ☉ Следить за каждым шагом кого-л. с целью разоблачить
Дьэрэмииһэби эккирэтэн, хас хардыытын ааҕа сылдьар үһү. Болот Боотур
ср. др.-тюрк. хач, ханч, тув. каш ‘сколько’