I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ хабан ыл, тутан ыл. ☉ Схватить, словить, поймать кого-что-л.
Мин мааҕын ынах хомуллуон аҕай иннинэ, ампаар муннугар ыйанан турар сааны харбаан ылаат тыаҕа түспүтүм. Далан
Түргэн муҥутаан, Сутурук Уйбаан ат көнтөһүн харбаан ылар. Н. Якутскай
Мин ыксаан сыарҕа нөҥүө биттэҕиттэн ыга харбыыбын. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ (хол., оту) тарыйан мус, хомуй. ☉ Сгребать, собирать что-л. в кучу (напр., сено)
Кыра Бөтүрүүс бугул харбаан хоппордуур. Амма Аччыгыйа. Кыыстара Маарыйа ийэтигэр бугул түгэҕин харбыыр. «Саха с.»
3. Туох эмэ бөҕүн, сыыһын тарыйан ыраастаа, сиппий. ☉ Подметать, мести
Мин ийэбэр көмөлөһөбүн, хоһу харбыыбын, хортуоппуй хахтыыбын. Н. Габышев
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэ-саарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Сэттэлээх Сэмэнчик ыарҕа сиппииринэн, Тиритэн-хорутан, мас сыыһын харбыыр. М. Ефимов
4. сүөл. Тугу эмэ бэйэҕэр иҥэринэр курдук, ымсыы санаанан салайтаран, элбэх соҕустук, үгүөрүтүк ыл. ☉ Завладеть чем-л., захватить что-л. в большом количестве в корыстных целях
Бу олох соторутааҕыта балай да элбэх харчыны харбаан турабын. В. Ойуурускай
Бу да сырыыга харбаан соҕус бултаан сылдьыллыа, сур буоллун, сиппит буоллун. Түүлээх хаһан баҕарар хамаҕа. В. Миронов
♦ Халахайы харбаата көр халахай
Эмээхсини уонна табалары суохтааннар, дьэ халахайы харбаатылар. И. Данилов
Хара маҥнайгыттан ону [бырайыагы] ким да аахайбатах, билигин халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Соторутааҕыта аҕай бардырҕаччы тэбэ турар хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
<Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт көр халлаан. [Малаанньаны кэргэн ылыах буолбут уола сыбаайбаҕа кэлбэтэх]. Хор, ол курдук хаары харбаан турар. М. Попов
— Һэ, һэ, халлааны харбаан түһэн, бырайыак ахан буолла. «ХС»
«Аргыылап оҕонньор күтүөттэнэбин диэн хаары харбаабыт...» — дии-дии алларастаабаттар дуо? «ХС»
Харытыттан харбаа көр хары. Итинник [куһаҕаннык] быһыыланар айанньыттары, улахан буруйу оҥорооччу курдук көрөн, биһиги харыларыттан харбыах тустаахпыт. Г. Нынныров
Аныгы тиэхиньикэнэн сэбилэммит быраканьыары харытыттан харбыыр кытаанах. «Кыым»
[Саҥа милииссийэ] соҕотохто күөрэс гынан, үксүгэр уоруйахтары харыларыттан харбыыра. СЮ ЫБ
ср. др.-тюрк. харва ‘шарить, искать на ощупь’, тюрк. харба, карма ‘хватать’
II
туохт. Илиини-атаҕы эрчимнээхтик хамсатан ууга уйдаран сыҕарый, бар. ☉ Держаться на воде, уметь передвигаться по ней, плавать
«Мин баар сатаан харбаабат», — Петя уу диэки саллыбыттыы көрүтэлээтэ. И. Данилов
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Ыта тымныы ууттан чаҕыйбакка харбаан киирэн өлөрбүт куһун таһааран абырыыра. ИСА

I 1) хватать, ловить, поймать; аты арҕаһыттан харбаата он схватил лошадь за холку ; 2) сгребать; бугул түгэҕин харбаа = сгрести остатки сёна у копны; оту харбаа = сгрести сено; 3) подметать, мести; дьиэни харбаа = мести полы; олбуору харбаа = подмести двор.
II плавать; үрэҕи быһа харбаатым я переплыл речку.

v. to sweep; харбыыр n. broom