сов. что 1. икки аҥы бырах, быластаа, даллат; раскинуть руки илиилэргин быластаа; раскинуть ноги атахтаргын икки аҥы бырах; 2. (разостлать) тэниччи бырах, тэнит; 3. (расположить где-л.) тэнит, туруор; тарт; раскинуть лагерь лааҕырда тэнит; раскинуть шатёр отуута туруор (таҥаһынан); раскинуть сети илимнэ тарт; 4. перен. (распространить) тэнит, тэниччи тарт; раскинуть сеть торговли эргиэн сити мин тэнит; # раскинуть умом (или мозгами) өйдөөн көр.

аат. Былыр көс омуктар, билигин табаһыттар көһөрө сылдьан олорор дьиэлэрэ, ураһа. ☉ Переносное жилище северных народов (нынче — оленеводов) — шатёр конической формы, ураса, чум
Чуумум уота көһүннэ, Түһэн биэриҥ, табаларым! Эллэй
Аҕам бэркэ кичэйэн чуумун суулаата. С. Тумат
Биһиги хотугу норуоттарбыт (эбэҥкилэр, хантылар, ненецтэр) былыр туостан олорор дьиэлэрин — чуумнарын оҥостоллоро. «ХС»
◊ Кыһыл чуум көр кыһыл
Кыһыл чуумҥа дакылааттаабыта, …… Норуот таптыыр дьокутаата. И. Гоголев
Кинини, Кыһыл чуум таһынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин
[Сэрии кэмигэр] кыһыл чуум үөрэх оройуоннааҕы салаатын дьаһалыгар киирэрэ. С. Никифоров. Чуум үлэһитэ — ыстаадаҕа табаһыттарга ас астыыр, таҥастарын-саптарын, хаһаайыстыбаны көрөр эбээһинэстээх үлэһит дьахтар. ☉ Чум-работница, в трудовые обязанности которой входят готовка еды, уход за одеждой оленеводов и хозяйством в целом
Табаны саҥа ньыманан манааһыҥҥа аҕыс бостууктаах, икки чуум үлэһиттээх биригээдэ ордук табыгастаах. ГНК ТССМ
Төрүөҕү олоччу ыллаххына, тыһыынча биэс сүүс — тыһыынча алта сүүс табаҕа тиийэр. Онно сыччах чуум үлэһиттиин түөрт-биэс буолаҕын. «ХС»
Ийэм — чуум үлэһитэ. Н. Курилов (тылб.)

аат., үрд.
1. Төрөөбүт-үөскээбит дьиэ-уот (ытыктабыл, таптал дэгэттээх). ☉ Родной дом, родная обитель, родной очаг
Төрөөбүт дойдуга таптал төрөөбүт алаһаттан саҕаланар диэн бэрт сөпкө этэллэр. М. Ефимов
Алаһабыт аайытын Аал уот сырдыы күлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Таптыыр кинигэтин маллаах Мөһөөччүгэр уган, Илдьэ кэлбитэ саллаат Төрөөбүт алаһатыгар. И. Гоголев
2. көсп., үрд. Туох эмэ үөскүүр, силигилиир, сайдар сирэ, ньээкэ уйата. ☉ Место возникновения, развития, расцвета чего-л., колыбель
Долгуйуу-күүрүү, үөрүү-өрөгөйдөөһүн, абарыы-сатарыы — итилэр буолаллар хоһооннор биһиктэрэ, айымньылар алгыстаах алаһалара. С. Тарасов
Москва, Ленинград, Ростов курдук баай традициялаах литературнай кииннэри тэҥэ литературнай айар үлэ саҥа чаҕылхай алаһалара үөскээтилэр. «ХС»
Тыйыс айылҕам күөх алаһатыгар мин суос-соҕотоҕун хаамабын. С. Данилов
3. харыс т. Эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
Кырдьаҕас эһэ аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта …… Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөкө эҥин диэччилэр, оттон арҕаҕын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
Онтон утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
ср. др.-тюрк. алачу ‘шатер’
♦ Аан алаһа үрд. — күндүттэн күндү абыраллаах төрөөбүт ньээкэ уйа. ☉ Изначальная священная спасительная обитель, священный родной очаг
Төрөтөр оҕоҥ төлкөлөннүн, Иитэр сүөһүҥ күрүөлэннин, Аан алаһаҥ алгыстаннын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
[Ойуун:] Бассабыык аймаҕы Аан алаһаларыттан Араарар күнүм буолла. Эрилик Эристиин. Алаһа <бараан> дьиэ үрд. — дьиэни-уоту ытыктаан, таптаан, улуутутан, дьиэҕэ-уокка сүгүрүйэн хоһуйар этии. ☉ Почтительно-церемонное живописание родного дома, родной обители
Айыыһыт биэ Аарыма-аараҕай Алаһа бараан дьиэлэригэр Батыччахтаан кэлэн Бастыҥ түннүгүнэн Баһын батары биэрэн, Үстэ түллэн [тыбыырда]. П. Ойуунускай
Алаһа дьиэни айгылатыҥ, аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көй бараан уйабытын көрөн таҕыс, аал уоппутун, алаһа дьиэбитин анааран аас. Амма Аччыгыйа