шелест, шорох, шуршание; лёгкий шум; сэбирдэх суугуна шелест листьев; солко суугуна шуршание шёлка; от суугуна шелест трав; тыал суугуна лёгкий шум ветра.

туохт. Суугуннаах буол. ☉ Издавать шелест, шуршание
Ойуур ураты суугуннаммыт, бу уһуктуу, тиллии, күн диэки талаһыы өрөгөйдөөх суугуна. И. Гоголев

туохт., кэпс. Аргыый сахсыллан тыаһаа (хол., от-мас сэбирдэҕин этэргэ). ☉ Издавать лёгкий шум, шелест, шелестеть (напр., о листве)
Аар Луук Мас Тэллэхтэллэх саҕа Нэлэмэн көмүс сэбирдэхтэрэ, Салгына суохха салгыдыйан, Сааҕыныы-суугунуу …… тураллар эбит. П. Ойуунускай

тыаһы үт. туохт. Чэпчэкитик биир күдьүс түргэн-түргэнник саҥар. ☉ Говорить быстро, негромким голосом, напоминающим шелест листьев
«Эн бассабыыктаргын төһө киһи батыһарый?» — диэн Собачкин араатар диэки сүлүһүннээҕинэн көрө-көрө сэбигирээбитэ. Эрилик Эристиин
Ити чыбыгыраабытын, сэбигирээбитин көрүмэ, үлэҕэ ыар, соҕоон киһи. «ХС»
Халлай Ньукулай туран сэбигирээбитэ: «Кулуубу билигин тутар эрдэ. Үп-ас өттүнэн бөҕөргүү иликпит». «ХС»

I
сабыгыраа диэнтэн холб. туһ. Киинэ кэнниттэн Дьөгүөссэ Сардаананы …… дьиэтигэр атаара испитэ, кэпсэтэр санаалааҕа, ону баара тилэх баттаһа уолаттаркыргыттар ирбинньиктэһэн, сабыгыраһан бөҕө буоллулар. В. Протодьяконов
Чыычаахтар, истиэп хонуутугар күнү быһа дьаарбайан баран, хонук сири булаары Муссерен саадын диэки көтөн сабыгыраһаллар. Эрилик Эристиин
II
даҕ. Сабыгырыыр тыастаах эбэтэр саҥалаах, сабыгыраан иһиллэр. ☉ Издающий звуки, напоминающие громкий шёпот, шелест, шорох (о чём-л.); говорящий в такой манере (о ком-л.)
[Арыгыһыт] Саҥардаҕына сабыгырас, Кэпсэттэҕинэ кэбигирэс, Хараҕа килээрийэр, Сирэйэ мэлээрийэр. С. Тимофеев

аат.
1. Кыратык, иһиллэр-иһиллибэт гына саҥа таһааран саҥарыы, сибигинэйии (ким эмэ кулгааҕар). ☉ Тихий шёпот (в ухо кому-л.). Кулгааҕар кыыс сипсиэрэ минньигэстик илгийбитэ: «Үчүгэй дуо?» Далан
Чаара иэдэспэр ил биллэр сып-сылаас тыына, оҕолуу нарын сипсиэрэ уоскутара. «ХС»
△ Чэпчэки, сипсийэн эрэр курдук тыас. ☉ Лёгкий шелест, шорох
Сир ынчыгын курдук, нүһэр саҥа Сибэкки, сэбирдэх сипсиэригэр силбэстэ. С. Данилов
Махтанабын эһиэхэ, мааны хатыҥнарбар, Тэлибирэс сэбирдэххит сипсиэригэр. М. Ефимов
Киэһэнэн уу ньуура …… таала-талбаара иһийэн, иирэ талах сэмээр сипсиэрин, хойуу от суугун тыаһын иһиллиир. С. Федотов
2. көсп., поэт. Күүстээх тыал. ☉ Сильный ветер
Сэттэ түүннээх күн тухары сэллээбэккэ, сипсиэр түстэ. Күннүк Уурастыырап
Сиккиэр тыаллар түһэннэр, Сипсиэр, халарык балаһалар Синньигэс уулуссалар усталарынан Сиппийэ сотон аастылар. С. Васильев

аат.
1. Туох эмэ чараас, чэпчэки бэйэ-бэйэтин кытта кыратык аалсан, таарыйсан ылар тыаһа (хол., сэбирдэх, от, долгун, солко таҥас). ☉ Шорох, шелест чего-л. (напр., листьев, травы, волн, шёлка)
Тыаһыы-ууһуу уһунна Дойдум сааскы үрэҕэ, Ол суугунтан уһугунна Мин ийэ дойдум сүрэҕэ. С. Данилов
Охоноон бүтэригэр куолаһа өссө сүрдэннэ, аар тайҕа суугуна, тыал куугуна онно баарга дылы. Л. Попов
Үөһэнэн, тыа баһынан бүтэй куугун, дириҥ суугун иһиллэр, тииттэр төбөлөрө нусхаҥнаһаллар. Р. Кулаковскай
2. Элбэх киһи биир күдьүс тыаһа-ууһа, күүгээнэ. ☉ Однообразный шум толпы, гомон
Хомуоһап дьон суугунун ортотугар тахсан барар. Амма Аччыгыйа
Куруорт дьонун көйгүөрэр Суугунугар кыһаммакка …… Бүөмчү паара күлэрүөрэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Күөх суугун поэт. — тыалтан хамсаан суугунуур хойуу от-мас. ☉ Шелестящий (-щая) от ветра густой лес или трава
Тардыҥ эрэ, үрдүк бэстэр, Күөх суугуҥҥут ырыатын. П. Тобуруокап
Аты өрөҕөтүнэн охсуллар күөх суугуну көҥү кэстэрэн, кытара сытар отону тоҕо хаамтаран …… алардары-сыһыылары ааһабыт. С. Васильев
Хатыҥ лабаалара хоҥкулдьуһа, нусхалдьыһа хамсаабыттара. [Федя]: «Күөх суугун барахсан!» — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. тув. шуугааҕын ‘шум’

I
1. аат. Ханнык эмэ кыыл (үксүгэр таба, тайах) өлүгүн атаҕыттан сүлүллүбүт тирии. ☉ Шкурка с нижней части ног животных (обычно оленя, лося), лапки, камус
Куһаҕан харахтаах, хатыҥыр, кыра эмээхсин хаҥас диэки боруҥуй муннукка күөдэллэммит нэк ортотугар киэбэ эрэ боруйан олорон, куобах тыһын-кулгааҕын имитэ-имитэ, кэрэтик кэпсээн унаарыйар. Амма Аччыгыйа
Ата үрэх уутугар киирбэтэҕин Мэник Мэнигийээн: «Бу атым этэрбэспин уһул диэхтиир ээ, быһыыта», — диэн, түһэ эккирээн, атын түөрт тыһын быһа тардан саралаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Ийэлэрэ, хараҕа суох Өрүүнэ, …… тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн …… тыһын булан сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Тыстан тигиллибит. ☉ Сшитый из лапок какого-л. животного, из камуса (обычно оленя, лося)
[Кыыс] атаҕар уран тарбахтарынан оҥоһуллубут сахалыы оҕуруо оһуордаах дьоҕус тыс этэрбэстээх. Н. Лугинов
Тыс этэрбэстээх, суптугур тугут бэргэһэлээх, саар-тэгил эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
♦ Тыһа тиийбэтэ (кылгаан биэр- дэ) — ким эмэ тугу эмэ оҥороругар кыаҕа тиийбэтэ, тугу эмэ кыайан оҥорбото. ☉ соотв. пороху не хватило у кого-л.; кишка тонка у кого-л. (букв. не хватило камуса)
Ханна эмит ыраах баран, уунан үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
— Мин санаабар, Боруохтуур Буулуура хотуо эбээт. — Эс, бу оҕонньор түөһэйбитин. Ол баҕайы тыһа тиийбэт ини. «ХС»
«Төһө да баай буоллар, мин туспар тыһа кылгаан биэрбитэ», — Куочай сымыйа-кырдьык аҥаардаах кэпсээнин түмүгэр туустаан-тумалаан биэрбитэ. «Чолбон». Тэҥн. тыһа кылгаата. Тыһа кылгаһын көрүмэ — кими эмэ тас көрүҥүттэн көрөн сэнээмэ. ☉ Не суди о ком-л. по внешнему виду (букв. не смотри, что лапки коротки)
Оттон убайа, Силип, киниэхэ тэҥнээтэххэ, букатын киһи саарбата киһи. Тыһа кылгаһын көрүмэҥ. В. Иванов
Кып-кыра кыбыгыр харахтаах Сиэгэн кыыл биир тутум атахтаах... Ол тыһа кылгаһын көрүмэ — Хара тыа бэрт бэлиэ сиэмэҕэ. «ХС». Тыһыгар диэри ньыламан маҥан сиилээн. — дьүһүнүнэн үчүгэй, ол эрээри чэпчэки майгылаах дьахтары, кыыһы хомуруйан этии. ☉ Порицание красивой женщины лёгкого поведения (букв. до лапок бела необыкновенно)
Хабаҕар диэри батыр маҕан, тыһыгар диэри ньыламан маҕан, туйаҕар диэри тэмэлдьи маҕан (өс хоһ.). Тыһын саҕатыгар диэри ньыламан маҥан. Амма Аччыгыйа
◊ Тыстаах-баттахтаах — 1) тыстары, баттахтары сүлүллүбүт (тирии). ☉ Снятый вместе с лапками и шерстью головы (о шкуре какого-л. животного)
Сэргэ төрдүттэн дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэппит, тыстаах-баттахтаах маҥан сылгы тириитин бастыҥ оронугар тэлгээбит. Саха фольк. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Тыстаах-баттахтаах эһэ тириитин Тырыта сынньан барар Тыал тыалыран барда. П. Ойуунускай
Сарыы тордохтор саамай ортокуларыгар тыстаахбаттахтаах хара эһэ даппытын үрдүгэр сытан, Ньырбачаан утуйан биэрбэтэҕэ. Далан; 2) нор. поэз. онон-манан сараадыйбыт, сарбаҕар (былыты этэргэ). ☉ Раздавшийся, с остро торчащими косматыми краями (об облаке)
Тырыта тыыппыт курдук Тыстаах-баттахтаах Лэбийэ хара былыттар Лэглээрбитинэн бардылар. П. Ойуунускай
[Чыычаах] Тыыны-быары ыгар Тыҥаабыт-хаҥаабыт Тыстаах-баттахтаах Тыйыс хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн [көппүтэ]. Суорун Омоллоон
Тыстаах-баттахтаах тыһы эһэ тириитин курдук най хара былыттар халлаан оройугар өрө сырсан тахсыбыттара. Г. Колесов
ср. коми кыс ‘шкура с ног животного’
II
тыаһы үт. т. Кыратык тыһырҕаан тыаһыыр тыас (хол., мутук тостор тыаһа). ☉ Подражание громкому звуку ломающегося тонкого сухого сука, треск
«Тыс» гына тыаһаабытынан, уоттаах чохтор хаарга түһээт, хараарбытынан бараллар. Амма Аччыгыйа
Онтон икки кулгааҕа, мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла, бүрүтэ ылбахтаан хам туттумахтаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
«Тыс» диэн тыл мутук тостон тыс гынарын үтүктэр, «бар» диэн тыл туох эрэ ууга бар гына түспүтүн үтүктэр. Күндэ
ср. казах. тыс ‘подражание шипению, шороху и др.’, тысыр ‘шорох, шелест’