ураатаа диэнтэн хай
аата. Өр буолбата, куула эҥээргэ ураатааһын, ый-хай бөҕө буолла. В. Яковлев

таҥхараҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Сорукайдаах саҥата суох сыарҕа үрдүгэр түһэн, эккирэтэн таҥхараҥната турдулар. Болот Боотур
Кэннигэр ый-хай буола түспүтүгэр, Бойуот дьэ сүүрдэн таҥхараҥнатар. Р. Кулаковскай

ытааһынсоҥооһун диэн курдук
Онно-манна кутаа уотунан кытыастар кытылга ый-хай, ытабыл-соҥобул бөҕө оргуйара. Софр. Данилов. Эн куоласкар ытабылсоҥобул, ыар санаа дорҕоонун истибэтэхпит. Саллааттар с. 1970

көймөҥнөө диэнтэн холб. туһ. Үүтээммит иһигэр «Бөтөҥкөс-бөтөҥкөс!» Уу кыыһа кыймаҥнас, Күлгэри көймөҥнөс. М. Ефимов
Мотуор ньиргиэрин, сэнэрээт, миинэ дэлбэритэ тэбэрин будулҕаныгар фашистар кыайардар ый-хай бөҕө буолан, көймөҥнөһөн киирэн бардылар. Н. Кондаков

аймаһый диэнтэн дьаһ
туһ. Тыас-уус, ыһыы-хаһыы, ый-хай Тыа иһин аймаһытта. «ХС»
Ол барыта [түрмэ эрэсиимэ кытаатыыта] Неустроев эрчимнээх эдэр санаатын аймаһыппыт, хайаан да маннык быһыыны утары турарыгар тириэрпит. П. Филиппов
Кугас атыыр туйаҕын анныгар хаппыт суол киһини аймаһыта табыгырыырын иһиллээн турбуппут. Ч. Айтматов (тылб.)

иэй-туой диэнтэн хай
аата. Быыс кэннигэр Нарыйа эрэйдээх үөһээ саҥата үөһэ, аллараа саҥата аллара - ый-хай, иэйии-туойуу, туттунар-тардынар диэн суох буолбут. В. Яковлев
Сыарҕам уһуннук ыллаан Сыыйда-хоһуйда Истэбин - эн эриэккэс иэйиигэр-туойуугар Бэҕэһээ бааһынай уоллаах кыыһа Вечеркаттан бииргэ иһэннэр Итии таптал имэҥэр Иһийэн-нуурайан олорон Истибит кэрэ кырыымпаларын. С. Васильев

дьүһ. туохт. Уһун синньигэс моонньугун өрө, күөрэччи тутун (үксүгэр көтөрү этэргэ). ☉ Изящно, грациозно держать вытянутую тонкую шею (обычно о птицах)
Ый хайа үрдүнэн күөрэйэр, Кутуйах уйатын бэрийэр, Туруйа утуйан күөкэйэр, Тайахпыт тэллэйи кэбийэр. П. Тобуруокап
Көтөр күөкэйбитинэн олордо, булчут тоһоҕотун туппутунан, титирии-титирии турда. Н. Заболоцкай
[Куба] нап-намыыннык күөкэйэн, Куорсунун тупсарынна, Аргыый аҕай устан кэлэн, Сыа таастарга сыһынна. В. Миронов

аат. Эрчимнээх, хамсаныылаах үҥкүү, эрчимнээхтик хамсанан үҥкүүлээһин (үксүгэр элбэх киһи мунньустан). ☉ Ритмичные танцы (обычно многолюдные)
Ыһыахха олоҥхо уонна ырыа-тойук, үҥкүү-битии уонна күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
Тутааччылар бөһүөлэктэрин «Долгун» диэн сахалыы дьикти ааттаах бүччүм кыракый эрэстэрээнигэр ас-үөл, көр-нар, үҥкүү-битии өрөгөйө буолан эрэрэ. В. Яковлев
Ый-хай, ырыатойук, Үҥкүү-битии бөҕө түһэрэллэр. Г. Угаров

көр ый-хай
Оҕус ойон туран туора ыстанна уонна айаатаан уй-хай бөҕөнү түһэрэн аллара, үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
Уойбуттоппут тойоттор таҕылларын тарҕатар Уй-хай күүрээннэрэ араадьыйанан оргуйар. А. Абаҕыыныскай
♦ Уйа-хайа суох ытаата — күүскэ, тохтоло суох маккыраччы ытаа. ☉ Плакать безудержно, безутешно, безостановочно
Глафира бу хара-бараан киһини моонньуттан кууһа түһэн, уйа-хайа суох ытыан баҕарда. Л. Попов
«Онон араас сымыйаны тарҕатааччылар миигин булбуттар», — дии-дии, Тамара уйа-хайа суох ытаан үллэҥниир. «ХС»

саҥа алл., фольк. Күүстээх иэйиилээхтик ытаан-соҥоон айманыыны бэлиэтиир (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, араастык уларыйыан сөп, уустук саҥа алл. этиилэргэ киирсэр). ☉ Выражает неутешное горе, смятение чувств (обычно употр. в олонхо, имеет неустойчивую ф., входит в состав межд. предл.)
Кимнээх буоламмын Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбыан! Ыый-ыыйбыан! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Ыый-ыыйбыан, Аай-аайбыан, Абытайбыан, халахайбыан! Халыҥ айыы эбит, Сүдү буруй эбит! Ыый-ыый, ыыйыкпыан! Аай-аай, аайыкпыан! Тутум солко быалаах Тойон-дьолуо сүрэҕим умайдаҕыан! Өксөкүлээх Өлөксөй
Ыйа-хайа ыраатта, Ымманыйа ытаата: «Ыый-ыыйбыан, аай-аайбыан! Ыччакайбыан... абытайбыан!.. Ымсыы буолан ыттыйдахпыан, Ыар дьаакырдыы умустахпыан!». Эллэй