ык-түүр диэнтэн хай
аата. Бу борохуот тухары симиллибит дьону, кинилэр кэргэттэрин балаҕан ыйын бүтүүтүнээҕи тымныыхаҕыс күҥҥэ тутуталааннар, ыгыытүүрүү кытаанаҕа этэ. Е. Неймохов
Туох-баар ыйыы-кэрдии, ыгыы-түүрүү онтон [Москваттан] кэлэр. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэр өлбүтүгэр туох да сыһыана суох киһини: «Эн маны билэҕин, кыттыгастаах буолуохтааххын, билин!» — диэн ыгыы-түүрүү Маайаны үрүҥ күнүн хараарда сыспыта. «ХС»

дьүһ. туохт.
1. Сымнаҕас тиэстэлии маасса буолан халый. ☉ Растекаться, расползаться мягкой тестообразной массой
Сир-дойду бадараанынан былгыйда. А. Сыромятникова. Ууллаҕас арыылыы былгыйан, Уу-чуумпу үрэх устар. Улуро Адо (тылб.)
2. Олус уойан, аһары сымнаҕас эттээх-сииннээх буол. ☉ Иметь очень мягкое, податливое тело из-за чрезмерного ожирения
Лаврентий Николаевич бэҕэһээ быраастартан саамай сымнаҕастарын — элбэх оҕолоох, аҕыйах саҥалаах, тараҕай, былгыйбыт Сергей Тихоновиһы ыкпыта-түүрбүтэ. Н. Габышев

туохт. Кими эмэ дэлби саҥаран, үөҕэн ык, түүр. ☉ Ругать кого-л. на чём свет стоит, проклинать, стыдить
[Сүөдэр Бэһиэлэйэп] Бэргээбит күнүгэр дьиэтигэр киҥэ-наара холлон, дьадаҥы тулаайахтары ииппитин …… үөҕэ-түрүйэ, элэк-хаадьы оҥосто олорор. Амма Аччыгыйа
Баайга бас бэринэ, киниттэн толло, титирэстии үөрэммит дьадаҥылар, кинилэри үөҕэнтүрүйэн хос ааттаан туманнаан барбатахтар. ФЕВ УТУ

туохт., кэпс. Кими эмэ хаадьылаа, күлүү-элэк гын, элэктээ. ☉ Подшучивать, шутить, насмехаться, смеяться над кем-л.
Хоноһолор Ньургуну тылларынан халаастыыллар, ону кини бөрүкү истибэт. Далан
Мин да киһибин эбээт. Ону тоҕо охсуолууллартэбиэлииллэр, тылларынан халаастыыллар? В. Яковлев
Көбүөлээн, халаастаан …… Ыган-түүрэн бардылар. С. Тимофеев

көр ык-түүр
Саамай суоһар бөтөстөрө — Мардьаҥныырап. Кини аатын түһэн биэрбэттии мардьаҥнаан, ыган-түрүйэн, бэстилиэтин ойутан таһааран, угунан сырбата-сырбата доппуруостаатаҕына, инчэҕэй эттээх тулуйуо суох үлүгэрэ буолар. Е. Неймохов
Кинилэр быыстарыгар күлтэччи кыргыллыбыт баттахтаах молоруспут уолаттар хас биирдиилэриттэн харчы хомуйан, хаҕыс соҕустук ыгар-түрүйэр аҥаардаах сылдьаллара. С. Юмшанов

көр ык-түүр
Кини [аҕабыыт] ыгарыттан-түрдэрэриттэн көҥүл барбыт оҕолор, саҥа сорудаҕы бэлэмниэхтээҕэр, уруккуларын да умнан тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
«Чоҥку ханна барда диибин!» — дии-дии, кинээс бардьыгынаан, ыган-түрдэрэн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Кинилэри субу-субу городовойдар тохтотоллоро …… итиэннэ бары үтүктүспүт курдук ыган-түрдэрэн саҥараллара. ОЛ ПА

аат. Арахпакка мөҕүү-этии, ыгыы-түүрүү, буойуу-хаайыы, суоһурҕаныы (тойомсуйар быһыынан, бэйэҕэ тиэрпэккэ санаан). ☉ Упорное надоедание внушениями, наставлениями, ворчание
Саталаах дьаҕырҕан анныттан Сайдан-сатараан барбыт, Омуннаах охсуһуу уотуттан Очуостуу уһулу үүммүт Эн бааргын, Ийэ дойдум! Саха нар. ыр. III
[Боккуо:] Бэйэм буоллаҕына мэлдьи тойон-хотун дьаҕырҕанын анныгар сырыттаҕым, ыарыйдахпына, кубулунан сытар диэн, биир туспа мөҕүү буолар. А. Софронов
Баай дьаҕырҕана, кымньыытын тыаһа иһиллибэт буолбута. «ХС»

аат дьөһ. Хайааһын ким, туох аатыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт биитэр үөскэтэр т. кытта тут-лар, элбэх ахсаан, 1-кы, 2-с с. сыһыарыыларын ылыан сөп). ☉ Употребляется при обозначении предмета, со стороны, от имени которого совершается действие (от, со стороны – употр. с именительным или родительным п., может принять на себя аффиксы мн
ч., 1-го, 2-го л.). Мин аҕалаах сурдьубун биһиги өттүбүтүттэн эйэлээхтик көрсүөх тустаахпыт. Саха фольк. Бэрэбиэркэ кэнниттэн педсэбиэккэ районо үлэһиттэрин өттүттэн ыгыы-түүрүү, дибдийии аҥаардаах кытаанах тыллар этиллибиттэрэ. Н. Лугинов

туохт. Киһини толоостук ык-түүр, суоһурҕанан туран тугу эмэ модьуй. ☉ Притеснять кого-л., грубо, жёстко наседать, давить на кого-л., требуя чего-л.
Хабдьыны [киһи аата] сугулааҥҥа икки хонукка хаайан баран ыххайдылар да, биири кэлиилии кэбэ турда. И. Гоголев
Дьиэҕэ киирээт да, наадалаах киһилэрин ханна барда, була тардыҥ диэн ыххайдылар. П. Филиппов
Икки бөтөс кинини сэнии, оҕотута көрөннөр, ыххайан харчы ылаары сыстан баран, арахсыбакка моһуоктаатылар. У. Ойуур

I
сыһ.
1. Олох, букатын, ончу. ☉ Совсем, вовсе, совершенно
Букатын, ыыра, долуой, адьас, отой Абыраамабы даҕаны, кими даҕаны билбэппин. Л. Попов
Аны адьас аҕыйах хонугунан хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыахтара. Ол үрдүнэн маннык ыһыктыныы хайдах да тулуйуллуон сатаммат. «Кыым»
Ира, бэйэтигэр иҥээҥнэһэ сатыыр атын уолаттарга тэҥнээн, кинини адьас рыцарь курдук көрбүтэ. П. Аввакумов
2. Чахчы, дьиҥнээх, кырдьык. ☉ Действительно, на самом деле, подлинно
Ардыгар, адьас бэйэтин буспутхаппыт киһинэн ааҕынан ылыталыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Адьас бииргэ төрөөбүт эдьиийдии-балыстыы курдуктар. Софр. Данилов
II
сыһыан т. Этэр санааны иэйиилээн күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (соотв. совершенно, абсолютно, прямо)
Адьас прокурордар доҕор! Кыра да чэпчэтиини биэрбэт тыйыс прокурордар! Софр. Данилов
Кини [Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар, адьас муоһунан-туйаҕынан киэр тэбиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Аҥала тойон буос-ырҕай Адьас ыххай да ыххай, Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев