туһахтаа диэнтэн х-ччы аата
Туһахтааччы, хапкааннааччы элбээбитэ, балыксыттар ылааҥы күннэр буолалларын тэһийбэккэ кэтэһэллэрэ. В. Яковлев

кутулун диэнтэн хай
аата. Дьиктитин сарсыардааҥы Айылҕа уһуктуута: Ыраас, чэбдик ылааҥы... Дьол, үөрүү кутуллуута. Күннүк Уурастыырап
Сир хаҕа быһыттыбытынан магма кутуллуута Андаларга руданан хостонор баайдар олус дэлэйдик үөскүүллэригэр көмөлөспүтэ. КВА МГ

сэрбэй диэнтэн холб. туһ. Сэрбэспит, килэспит муҥнаахтар, Өрбөх суумкалана-суумкалана, Оскуолаларыгар сырсаллар. С. Данилов
Хаар чараас буолан, дулҕалар төбөлөрө сэрбэһэн көстөн тураллара. ИКДь
Сибэкки кэриэтэ сэрбэспит Детсаад оҕолорун сиэтэн, Ылааҥы күөх сквергэ кэллибит, Бары да эгдэйэ үөрэн. «ХС»

туохт. Хайыһарынан сырыт, сүүр, хайыһары тэп. ☉ Идти, бегать, кататься на лыжах
Хайыһардыы тахсыах ылааҥыга, Хотун Өлүөнэ кытылыгар. С. Данилов
Чагда тыанан курдаттаан, Хайыһардаан элээрдэ. А. Абаҕыыныскай
Саас Тэкэрээттэҕэ хайыһардыырбыт. КНЗ ОО

аат., түөлбэ.
1. Кылгас, кыра таба тириитэ сон, саҕынньах. ☉ Короткое оленье пальто; короткая оленья доха
Икки үрүҥ саллаата сарыы көпчөкөлөөхтөр. Н. Туобулаахап
2. Истээх сукуна сон. ☉ Суконное пальто на вате или меху. Халлаан тымныйбыт, били баата истээх көпчөкөбүн кэтэргэ уолдьаспыт
3. Чэпчэки, кылгас куурка (дьахтар киэнэ). ☉ Короткая легкая женская куртка. Ылааҥы сааскы күн көпчөкөлөөх дьахталлар маҕаһыыҥҥа субуһаллар

ситим т. Ол түбэлтэҕэ, ол түгэҥҥэ. ☉ В том случае, в таком случае. Оччоҕуна хайыыбыный?
□ Оччоҕуна күн аайы Эн олоҕуҥ сыһыыта Чэлгийиэҕэ ылааҥы сааскы кытыл кэриэтэ. С. Данилов
Оччоҕуна от мас төрдүттэн турбут хараҥа сыыйа хойдон хаптаҕас уутунан сууммут ими өлбөөрдөр. «ХС»

даҕ.
1. Сарыалланар, сарыал сырдыктаах. ☉ Светящийся лучами, лучистый, светлый. Сарыаллаах сааскы
□ Өлбөөркөй сарыаллаах дьэс ыйым — Үптэри эрэйбэт банаарым, Саатар, эн былыттан быкпаккын, Саһархай сырдыккын ыыппаккын. Эллэй
2. көсп. Үөрүүлээх-көтүүлээх, сырдык ыралаах. ☉ Радостный, радующий светлой перспективой
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап

чөрбөй диэнтэн арыт
көстүү. Туохтан эрэ сиргэннэрбин диэбиттии чөрбөлдьүйэ иһэр ат маннык ылааҥыга иэнэ-тириитэ кытта ирдэ. Күндэ
[Кулунчук] Чөрбөлдьүйэр кулгаахтара Чөрөлдьүйэ түспүттэр, Чоҕул үргүүк харахтара Чох харанан көрбүттэр. А. Бродников
[Ат] Чуор, чөрөгөр кулгааҕа Чөрбөлдьүйэр буолара, Чочуйуулаах туйаҕа Чокуур тааһы саҕара. К. Кулиев (тылб.)

туохт.
1. Ирэн, ууллан килэрий, ньалҕарый. ☉ Подтаяв, залосниться, заблестеть (напр., о льде, изморози)
Муннук чэҥэ чалҕарыйбыт. В. Гаврильева
Муус түннүк …… сааһыгар ылааҥыга таһыттан чалҕарыйан, ортотунан дьөллөн хаалара. С. Никифоров
2. Уу, көлөһүн бычыгыраан таҕыс. ☉ Покрыться испариной, облиться потом, вспотеть
Кыыс алҕас утары көрөн аһардаҕына, мэктиэтигэр көлөһүн аллан чалҕарыйара. Айысхаана
3. Элбэх аһы аһаа (хол., арыылаахсыалаах аһы). ☉ Есть, поедать много жирной пищи
Суруксут уонна кинээс чэйдээн, аһаан чалҕарыйан бүтэллэр. Н. Якутскай
Аһаан-сиэн чалҕарыйа Олорон Бөдьөрүтэ Сэһэргиир ымманыйан. М. Ефимов
Урут манна кэлэн аһаан чалҕарыйбатах киһибин эбээт! А. Сыромятникова

1. аат., поэт. Туох эмэ олус дэлэгэйэ, бараммакка куруук алла турара (үрүҥ аһы этэргэ). ☉ Обилие чего-л., изобилие (обычно о молочных продуктах)
   Аллаах аты Атах тардарынан Араҕас арыы Бадарааннаах эбит, Сүүрүк аты сүһүөх быһарынан Сөҥ сүөгэй Сүүдүрүүннээх эбит. Күннүк Уурастыырап
   Биэс ойохтоох, сүөһүтүн үстэ кыйдаабыт, үрүҥ илгэнэн сүүдүрүүннээх баай киһи Аммаҕа Лаамы аҕатын ууһун систээн олорбут. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Наһаа тымныыта суох, сөрүүн (хол., салгын, уу). ☉ Прохладный, дающий прохладу (напр., о воздухе, воде)
   Оҕоломмут дьахтар курдук, Ылааҥы, намыын күннэр. Сарсыардааҥҥы хаһыҥ, силбик, Сүүдүрүүн хараҥа түүннэр. С. Данилов
   Биһиги сыппыппыт эргэ ампаарга, иинтэн сүүдүрүүн салгын аҥылыйара. С. Федотов
   Сүүдүрүүн ууну иһэн Сирэм ситтэ, ача атта, Халлаан халлан дьэҥкэрэн Алаас, үрэх үөрэ сытта. «ХС»
   ср. монг. шүүдэр, п.-монг. сигүдэри ‘роса’