ырааһыр диэнтэн хай
аата. [Акулина:] Уонна дьиэ, таҥас ырааһырыытыгар кыһаллыма, бэйэбит тэрийиэхпит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Киһи өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн ырааһырыыта, тупсуута, байыыта сүрдээх киэҥ ирдэбили хабар өйдөбүл. Тумарча
Илээҥки көмүөл мууһа ырааһырыыта, ким да билбэтинэн мас уһааттары аҕалан хаһаанан кэбиһээччи. «Чолбон»

туохт.
1. Киртэн, бөхтөн-сыыстан босхолон, ыраас буол. ☉ Очищаться от грязи, становиться чистым
Бүлүү ардах уутунан ырааһыра сууммут кырдаллара кылбайа көҕөрбүттэр. Л. Попов
[Лэкиэс:] Итиннэ хахха сиргэ көлүйэҕэ киирэн ырааһырдахха табыллыыһы. С. Ефремов
Талах сиппииринэн дьиэбин кичэйэн сиппийэбин, оччоҕуна ырааһыран киһи кута-сүрэ эрэ тохтуох курдук буолар. С. Маисов
2. Туох эмэ халлааны, күнү хаххалыыр, мэһэйдиир (хол., былыт, буруо, туман) халбарыйан, сүтэн дьэҥкэр, сырдаа. ☉ Проясниться, просветлеть (о небе)
Бүрүйэн турбут туман, улам көтөҕүллэн, от-мас көҕөрө ырааһырда. А. Фёдоров
Бүгүн күн ырааһырбыта, муора чуумпурбута сүрдээх. П. Филиппов
Халлаан күөх эмтэкэтэ көстөн баран, улам ырааһыран, сотору буолаат, күммүт барахсан бу күлүмүрдээн таҕыста. С. Тарасов
△ Тыынарга чэпчэки, сөрүүн, ыраас буол, чэбдигир (салгын туһунан). ☉ Быть прохладным, чистым и свежим (о воздухе)
Тоҕой Сэлэ ходуһата быйыл сайын күөх быйаҥа ордук күөгэйэ үүммүтэ, салгына ордук ырааһырбыкка дылы буолбута. Л. Попов
Арай салгын биллэ ырааһырбыт чинчилээх. Огдо
3. көсп. Өйдүүн-санаалыын дьайҕар, чэпчээ (хол., өр кэмҥэ быһаарыллыбакка сылдьыбыт быһаарыллан, сүгэһэр буолбут ыарахан санаа кыйданан). ☉ Воспрянуть духом, оживиться (сняв с себя тяжёлый груз забот)
Айдар тыл этэн баран чэпчии түспүтэ, тугу эрэ улаханы кыайбыкка-хоппукка дылы, бэйэтин быдан үрдээбит, ырааһырбыт курдук санаммыта. Н. Лугинов
Сергей итинник иһигэр уруккуттан ааллара сылдьыбыт боппуруоһа бүгүн кэлэн, дьэ таһырдьа көбөн тахсан, ырааһыран, төбөтүн иһигэр дьэ сааһыланан, олоҕун булбутуттан эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ санаата. В. Яковлев
Икки-үс сыл дьэбин кэриэтэ кини дууһатын быһа аалбыт санаа дьайҕара, ырааһыра түһэргэ дылы гыммыта. В. Титов
4. көсп. Кырдьыккын бул, буруйтансэмэттэн босхолон. ☉ Доказать свою правоту, оправдаться
[Түбэтиэйкэлээх киһи:] Оттон саатар үтүө аатыҥ-суолуҥ ырааһырара оҕолорго да үчүгэй ини. Н. Лугинов
Убайа Семён Чурапчылаары тииһэн эрдэҕинэ, Бүөтүр суруга кээлтэ, үөрүүлээх сурук: итэҕэһэ көстүбүт, ырааһырбыт. Н. Габышев
Сергей Степанович ырааһырбыта, буруйа суоҕа дакаастаммыта, баартыйаҕа төттөрү ылбыттара. С. Васильев

туохт. Киртэн босхолонон, суунан-тараанан, ыраас, чэбдик буол. ☉ Становиться чистым, бодрым, посвежевшим
Аны мин кирбин-хохпун сууннум, сүгэһэрбин түһэрдим, ырааһырдым-чэбдигирдим. В. Яковлев

1) становиться чистым, очищаться; ардах кэнниттэн салгын ырааһырда после дождя воздух очистился; 2) проясняться, очищаться (о небе).