даҕ. Байбара тигиилээх (хол., былаачыйа). ☉ Имеющий оборки на подоле платья
Күтүөт уол кэтэҕэриин уһукка олорбутун кэннэ кийиит кыыһы байбаралаах кытаайка ырбаахылаан, таастаах хара харсыаттаан аҕаллылар. С. Зверев
Быйаҥнаах Аммаҕа күһүн обургу күөйэ көтөн кэллэ. Хатыҥнар-чараҥнар солотуу хаарыс байбаралаах ырбаахыларын намылыччы кэттилэр. «ХС»
Аллараа өттүнэн байбаралаах дьууппалары билигин үгүс дьахтар кэтэр. «Кыым»

аат., эргэр. Урут Кытайтан аҕалыллар, үксүгэр күөх өҥнөөх, халыҥ солко таҥас. ☉ Китайка (ткань)
Кийиит кыыһы Байбаралаах кытаайка ырбаахылаан …… Арыалдьыт кыргыттар аҕалан Күтүөт сэргэ олортулар. Саха нар. ыр. IV
[Чуукаарга] кытаайка торҕо билигин да баар баҕайыта ини. Л. Попов
Суон Даарыйа …… кыһыл кытаайка солко былаатын бобуонньуктуу бааммыт. М. Доҕордуурап

кут диэнтэн бэй
туһ. Ыстапаан аргыый аҕай санньыҥнаан туран, дьон испит чэйдэрин тобоҕуттан куттан истэ. А. Софронов
«Эмиэ хойутаан баран, тугу чэйдии олордомуй?» — диэн, кытыйатыгар суорат куттан сии түһээт, [Урууп] дьон хомуйа барда. Күндэ
2. Элбэх төлөбүрү биэр, туох баары барытын биэр. ☉ Платить слишком много, отдать все, что имеется
Ийэтэ эрэйдээх Эдэр ынаҕын этэттээн, Аҕам ынаҕын арыылаан, Куоратчыт киһиэхэ кутунан …… Саҥа ырбаахылаан сарахачытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох баарбытын барытын куттан туран атыыластыбыт. М. Попов

I
туохт.
1. Ханнык эрэ сири тула өттүн уунан төгүрүт. ☉ Окружить со всех сторон водой какой-л. участок земли. Бөлүүн эмискэ кэлбит уу кэбиһиилээх оту арыылаабыт
□ Оттон санаан көрүҥ эрэ — Аммабыт саас кими арыылаабытын, кими хатыһан туран «хатаҕалаабытын». С. Федотов
2. Тугу эмэ ситэри бүтэрбэккэ арыы курдук ордор (хол., от охсуутугар, бааһына хорутуутугар). ☉ Оставлять нетронутым, островком (напр., при косьбе, пахоте)
Ходуһаҕа хаалларбыт хотуурбун ылан, икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов
Саабыска түргэн, Уйбаан баран иһэрин арыылаан кэбистэ. Хотуура сыыбырҕаан, Кыыс Хотуҥҥа субу утары кэлэн истэ. А. Сыромятникова
[Саха оҕонньотторо] Ол кыракый солооһуннарыгар, Оруу-түөрэ сатаан баран аккаастаан, Улахан хара төҥүргэстэри Тумнан, арыылаан ааһаллара. С. Васильев
II
туохт.
1. Арыыны сыбаа (хол., килиэпкэ). ☉ Намазывать масло (напр., на хлеб). Уол килиэби халыҥнык арыылаата
□ Үрдүгэр кыракыра арыылаан, Өлүү-өлүү уурталыыр. С. Васильев
Кини [Мэкчэ] үҥүү угуттан тарбаҕым халтарыйыа диэн, арыылаамаары, кэргэнэ Мукуча быһан биэрбит этин ытыһын көхсүгэр уурдаран ылан сиирэ. Далан
2. Сүөгэйи иирдэн арыыта астаа. ☉ Взбивать масло (из сметаны)
Ийэтэ эрэйдээх Эдэр ынаҕын этэттээн, Аҕам ынаҕын арыылаан Куоратчыт киһиэхэ кутунан Саҥа ырбаахылаан сарахачытта, Даба баккылаан тарахачытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бургунаһын сүөгэйин мунньан, Хобороос аан маҥнай арыы арыылаата. И. Гоголев
3. эргэр. Кымыска, аһыйбыт үүккэ арыыта кут, ук. ☉ Положить или наливать масло в кумыс, кислое молоко
Аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар, Аҕыс сиэллээх кэриэн ымыйаны Араҕас арыынан Адаарыччы-будаарыччы арыылааҥҥыт, Айахта тутуҥ! Ньургун Боотур
[Аҕам дьахтар киһикэм] Үгүйүк чороон иһитин Ньолҕооруччу умунуохтаан, Тооромостуур арыылаан Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев
Анды сымыытын курдук Аллыр-баллыр арыылаан, Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы [куттулар]. П. Ойуунускай

туохт.
1. Ханнык эмэ өҥүнэн кырааскалаа, сап. ☉ Покрыть каким-л. цветом, окрасить
Верандатын тас өттүн хараҥа от күөҕэ дьүһүннээтэ.  Аан ийэ дойдуну үүт курдук дьүһүннээн, күлүк курдук ырбаахылаан утутар баар үһү (тааб.: туман). Кыһын кыыһа кыскыыр сата Кыыдааннаахтык айаннаата, Маһы-оту туналыйа Маҥан хаары ыспахтаата, …… Алаастары, тыаны, ууну Ала чуоҕур дьүһүннээтэ. Күннүк Уурастыырап
2. Ханнык өҥнөөҕүн, быһыытын быһааран кэпсээ, ойуулаа (үксүн сүөһү туһунан). ☉ Определить, описать масть, наружность, внешний вид (обычно домашних животных)
Ол кини хас, ханнык сүөһүлээҕин мин тугу билэн суруйтарыамый, арай иэстээччи билэн, бэйэҥ этэн, дьүһүннээн суруйтарыаҥ этэ. А. Софронов
«Чэ, хата, суруксут, ити сүөһүнү, таҥаһы уоппустаа!» - диэтэ кинээс. Суруксут ааҕан, дьүһүннээн, сыаналаан биэртэрин суруйа олордо. Эрилик Эристиин
3. Истээччини, ааҕааччыны сэргэхситэр гына тугу эмэ бары өттүттэн ойуулаан сэһэргээ эбэтэр суруй. ☉ Изобразить, описать что-л. образно (чтобы заинтересовать слушателя, читателя)
Улуу Москва куорат Бу эбит буоллаҕа диэммин, Ол-бу диэки одуулаан көрбүтүм, - Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүннүөхпүн өйүм хоппото. Саха нар. ыр. III
Кини [Добролюбов] ол саарыстыба дьонун сигилилэрин [буржуазнай олоҕу] бу курдук дьүһүннээн көрдөрбүтэ. Суорун Омоллоон
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
4. Атын көрүҥнээ. ☉ Изменить кому-л. внешний вид, облик
[Арыгы] Үтүө мөссүөннээҕи Өлбөөркөй дьүһүннүүр, Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ачыкы нөҥүө тэрбэлдьиспит төгүрүк харахтара кинини дохсун дьүһүннүүллэр. Амма Аччыгыйа
Хатан ыстаал бөрүөлээхтэр Хаарыйыылаах туустаах гына Хаһыат аайы суруйдулар, Уустук уран тарбахтаахтар Омсо-одуу дьүһүннээннэр Ойуу аайы оҥордулар. П. Тобуруокап
◊ Дьүһүннүүр туохтуур көр туохтуур
Дьүһүннүүр туохтуурдар суолталарынан үксүн киһи хараҕынан көрөрүн хоһуйаллар.  Дьүһүннүүр туохтуурдар хас да араастаахтар. ХЛН СТГ
Дьүһүннүүр тыл көр тыл. [Кулаковскай] Саха тыла баай, ордук дьүһүннүүр тыллара сайдыылаах диирэ. Суорун Омоллоон
Дьүһүннүүр тыллары аннынан сотон иһиҥ. ХЛН СТГ
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»