ырыта (тырыта, хайыта) тыыт — кими эмэ олус эрэйдээ (хол., санааны-оноону этэргэ). ☉ Приносить страдания, рвать душу на части, терзать, мучить кого-л. (напр., о чувствах)
Айан былаһын тухары хапытаан Лидагы ыарахан санаалар ырыта-хайыта тыыппыттара. «ХС»
Ити ыар санаа чочум да төлөрүйбэккэ, кини дууһатын үүйэхаайа тутар, ырыта-тырыта тыытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Кинини олох бары өттүттэн ырыта тыыппыта, инньэ гынан санаатын түмэн толкуйдуур имэҥэ суоҕа. М. Горькай (тылб.); ырыта (хайыта) тыыттарар (тыытылын) — 1) тэҥинэн олус элбэҕи оҥоро, ситиһэ сатаан, барытыгар тиийиммэт курдук буол. ☉ соотв. разрываться на части
Балбаара артыалга киирдэҕинэ икки аҥыы ырыта тыытыллан үлэлииргэ тиийииһи. Д. Токоосоп
Миигин араас дэлэгээссийэлэргэ киллэртээн, бүрүсүдьүүмнэргэ олордуталаан бардылар; биллэн туран үчүгэй, ол эрээри ыарахан, элбэхтик ырыта-хайыта тыыттараҕын. «ХС»; 2) мунаахсыйан, бутуллан, санааҕа-онооҕо ыллар, эрэйдэн. ☉ Разрываться от разных проблем, тяжких дум
Элик Бэргэн хайдах эрэ эгди буола түстэ. Хахай уолун сэриилии барарынбарбатын туһунан иһигэр ырыта тыыттара олорбута ханна эрэ мэлис гынна. Г. Угаров

туохт.
1. Тугу эмэ (сүөһү, булт иһин-үөһүн) тус-туспа араартаан ыраастаа, сууй. ☉ Чистить (внутренности убитого скота, добытого животного), разбирая по частям, потрошить
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Били тыһаҕаһы бүгүн өлөрүөххэ. …… Эн сүлэн, иһин-үөһүн ырыта тураар. «ХС»
Истэн синньигэс оһоҕоһу арааран ылан, туспа ырыталлар. АНП ССХТ
Урут эмис куобах иһин кырдьаҕастар бырахпаттара. Ырытан, ыраастаан ас гынан астыыллара. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ (хол., кумааҕылары, докумуоннары) биир-биир ылан, көрөн бэрий, сыымайдаа. ☉ Разбирать, пересматривать, перебирать что-л. (напр., бумаги, документы)
Эрэһиэтинньикэп …… үс киһи бэркэ кичэйэн эркиннэри тоҥсуйалларын, кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
Лена соҕотоҕун эргэ кумааҕылары ырыта олорбута. Г. Николаева (тылб.)
3. хаарты. Оонньуох иннинэ (хаартыны) холуодаҕа сытар бэрээдэктэрин уларытан, үчүгэйдик булкуй. ☉ Мешать, перемешивать (карты в колоде) перед новой игрой, тасовать
[Куочай] саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар. Суорун Омоллоон
Саһааннаах, хаартыларын ылан ырытан көрө-көрө, …… хаартыларын сэбэргэнэтин кыараҕаһыгар кыбытан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаартытын ырытан тыытырҕатта. М. Доҕордуурап
4. көсп. Тугу эмэ үчүгэйдик, дириҥник, сиһилии, саас-сааһынан үөрэт, ырыҥалаа. ☉ Тщательно, глубоко разбирать, рассматривать, анализировать что-л. Муударай муҥутаан, Ырытан, сылыктаан, Сүүс араас идэттэн Тыраахтар үлэтин талла. С. Данилов
Кырдьар сааскар олоххун эргиллэн, ырытан, сыымайдаан көрөҕүн. В. Титов
Лүөччүктэр сарсыҥҥы бойобуой көтүү хайдах буолуохтааҕын сиһилии ырытан барбыттара. И. Федосеев
△ Тугу эмэ наука ирдэбилинэн үөрэт, чинчий. ☉ Производить научный анализ, анализировать, исследовать что-л. Бу бырайыаккын ырыта барбаппын
Бытархайдары аахсыбатахха, барыта ситэ. Н. Лугинов
О.Н. Бётлингк үлэтин биллиилээх тюркологтар элбэхтик ырытан суруйан тураллар. СПА СТИ
Алампа поэтическай айымньыларын тылын-өһүн анаан филологическай наука дуоктара академик П.А. Слепцов сиһилии ырыппыта. «Чолбон»
5. көсп., кэпс. Ким, туох эмэ туһунан кэпсэт. ☉ Обсуждать, разбирать когочто-л.
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс туһунан саҥардахха — Кытар гынар үгэстээҕэ. Дьахталлары ырыттахха — Дьалты хаамар идэлээҕэ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., кирг. арыт ‘разыскивать, обследовать’

1) перебирать, чистить (внутренности); 2) перен. разбирать, рассматривать, анализировать; боппуруоһу ырыт = рассмотреть вопрос; 3) карт, тасовать.

n. to analyze; ырытыы n. analysis