нареч. санньыйбыттыы, санаарҕаа-быттыы, курустук.

туруктаа диэнтэн холб. туһ. Курустук туруктаһан туруйалар көттүлэр Куруук таптаан сайылыыр Сахаларын сириттэн. Д. Дыдаев

сыһ. Кэтиир курдук. ☉ Словно ожидая, поджидая кого-чего-л.
Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Аны хайа эмэ хара дьайдаах үөмэн-үтүрүйэн киирээрэй диэн, кэтиирдии, эргиччи көрөр. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Үксүгэр отомаһа суох нэлэмэн, киэҥ (сир). ☉ Пустынный, гладкий (обычно о местности без какой-л. растительности)
Киэҥ мэлискэх туундара курустук саһарар, дьип пиэрэр. Н. Габышев
Дэриэбинэлэр бэрт сэдэхтик көстөн ааһаллар, дэҥҥэ ойуур дар бааллар, оттон үгүс өттө мэлискэх куйаар хочолор. «ХС»
2. Иһэ суох, нэлэгэр (иһит). ☉ Неглубокий, плоский (посуда). Сайын куйааска отчуттар нэлэгэр иһити ордороллор

сыһ. Санньыйбыт, санааргыыр быһыынан, курустук. ☉ Уныло, печально, с грустью
Оҕонньор …… сүр сымнаҕастык, санньыардык мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Түүҥҥү ый бу киэҥ тумараны санньыардык туналыттаҕына, мин тапталлаахпын кытта хаһан эрэ күүлэйдээбит сирдэрбин көрө барабын. И. Гоголев
[Олег] Кууһума диэки санньыардык көрөн ылаат дириҥник өрө тыынан кэбистэ. Тумарча

сыһ.
1. Санньыйан, санньытан, аллара санньыйар курдук. ☉ Так, чтобы повисло, свесилось
Урут маннык бөдөҥ харчыны Абдуркулла тутан көрбөтөх эбит, онон илиитин санньыччы баттыырга дылы этэ. Эрилик Эристиин
2. Санньыйан, санаарҕаабыттыы, курустук. ☉ Грустно, печально (смотреть)
Хабырыыс санаарҕаабыттыы санньыччы көрбүт өйдөөх харахтардаах. И. Гоголев

аат. Үрдүк, улахан томтор; таас хайа, очуос. ☉ Бугор; скала
Чубуку кыыл эрэ ыттар чочумааһыгар ыттабын, Тулаайах туруйалыы курустук үөгүлээн ыҥырабын. И. Гоголев
Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайдаан истэ. Т. Сметанин
Чочумаас үрдүгэр уйаламмыт кырбыйдар, араастаан саҥарсасаҥарса көтөн, кынаттарын тыаһа сытыытык куһууран ааһаллара. Д. Таас

I
лоҥкунаа диэнтэн холб. туһ. Титириктэр төбөлөрүгэр тойон ыҥырыалар лоҥкунаһаллар
П. Т обуруокап. Хас да туруйа эргийэ көтө сылдьаллара, лоҥкунаһан ылаллара. В. Иванов
Үс сүүс сыл устата лоҥкунаһан кэлбит куолакаллар былыргы үйэлэр дириҥ түгэхтэриттэн ньириһийэ сыппыт ойууннар дүҥүрдэрин тыаһын кыайан баһыйбатахтара. Эрчимэн
II
даҕ. Лоҥкунаан иһиллэр, лоҥкунуур тыастаах. ☉ Гулко звенящий (о колоколе); гулкий, густой (напр., о голосе)
[Айталыына:] Мин аҕам олоҥхоһут. Куолакал курдук лоҥкунас куоластааҕын иһин Куолакал диэн хос ааттаах. И. Гоголев
Арай эн аатыҥ туруйа лоҥкунас хаһыытыгар курустук иһиллэн ааста. Н. Босиков

туохт., кэпс. Кими эмэ кытта охсус. ☉ Биться, драться с кем-л. [Кулун Куллустуур абааһылыын] Оройго охсуһан, Чабырҕайга дайбаһан Чыҥырҕатыһа турдулар. ТТИГ КХКК
«Сутуруккутунан дайбаһаргытыгар бэркит, оттон дьиҥнээх дьыалаҕа өлөн түһэҕит!» - диэн Топорков курустук сонньуйда. Ю. Шамшурин (тылб.)
◊ Уҥа-хаҥас дайбас кэпс. - 1) кимниин эмэ бэйэҥ кыаххынан, хайдах сатанарынан быһаарсыс. ☉ Объясняться с кем-л. (как умеет, как может кто-л.)
Кулуһун кинини [Ияны] кытта сатаабатар да нууччалыы харса суохтук уҥахаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев; 2) араа-бараа, тэҥ буол (уҥуоххунан). ☉ Быть примерно одинаковыми, равными (по росту)
Федя платформа бачыыҥкаланнаҕына, кыыс тапочкаланнаҕына, син уҥа-хаҥас дайбаһарга дылылар. Э. Соколов. Хары дайбас - тугу эмэ тэбис-тэҥҥэ оҥор (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Совершать что-л. одновременно (обычно в соревнованиях по бегу)
Сырсар дьон ортотугар дылы хары дайбаһан кээлтэр. Саха сэһ. I

I
аат.
1. Киэһэ күн киирбитин кэнниттэн түүҥҥү хараҥа түһүөр диэри борук-сорук кэм. ☉ Вечерние сумерки, полумрак после захода солнца и до наступления ночи
Им ырдьаччы сүппүтүн кэннэ алааһын арҕаа саҕатыгар киирдэ. А. Софронов
Ыкса киэһэ, им сүппүтүн кэннэ, Өлөксөй Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ тиийдэ. В. Протодьяконов
△ Киэһээҥҥи саһарҕа, халлаан хараҥанан бүрүллүбэтэх сырдык өттө. ☉ Вечерняя, затухающая заря
Ардыгар алтан от чаҕылын кытары, Ардыгар кыыһар им сарыалын кытары Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Киирэр им араҕас уотугар мустаннар Хоптолор муораҕа дайаллар. И. Гоголев
Иннигэр им сыдьаайын курдук сырдык баарга дылыта. Күннүк Уурастыырап
2. Түүҥҥү хараҥа кэнниттэн сарсыарда эрдэ сырдаан барар кэм. ☉ Ранний рассвет
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар. Амма Аччыгыйа
Ими кытта тэҥҥэ туруор. Уонна көлүй, олордума, көлүй күнү быһа. С. Данилов
Оттон бу сарсыарда эрдэ, им тахса илигинэ баартара диибин дии. Н. Заболоцкай
3. көсп. Үөрүү, эрэл кыыма. ☉ Надежда; радость
Саҥа дьылбыт саҕаланна биһиэхэ күн тахсыытынан, өстөөхтөргө им сүтүүтүнэн, биһиги халлааммытыттан былыт көһүүтүнэн. Т. Сметанин
Үөрүү өҥөйөн көрбөтөх Кураанах олоҕор Сырдык имэ буолбута Ыраах баар уол оҕо... И. Чаҕылҕан
Ийэ сүрэҕэр Им сырдаабата, Дьиэ иһигэр Дьэргэлгэн киирбэтэ... С. Васильев
♦ Атаҕын иминэн көр атах
Суолум чэрин атаҕым иминэн булан, тибиинэн кэһэн мочоохтоон, хат тыырдым. Н. Лугинов. Илиитин иминэн көр илии. Им балай <хараҥа> - 1) туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная, кромешная тьма (соотв. (темно) хоть глаз выколи)
Хара баархат быыһы тэниччи тардыбыт курдук им балай хараҥа саба халыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕын аспыта - туох да көстүбэт им балай хараҥа этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сотору балаҕан иһигэр им балай бүрүүкээтэ. С. Никифоров
Абыраамаптаах Бииктэр, Маппыры кытта бырастыылаһаат, им балайга симэлийэллэр. Л. Попов. Тэҥн. ытыс таһынар хараҥа; 2) көсп. хараҥа, сайдыыта суох, бүтэй олох. ☉ Отсталая жизнь; глушь, жизнь в глухомани
Биһиги сордоохтор манна тугу да билбэккэ им балайга хаайтаран сытабыт. Болот Боотур
Норуоккут үөрэҕэ суох, им балай хараҥаҕа тэпсиллэн олорор. И. Федосеев. Тарбаҕын иминэн көр тарбах. Ытыһын иминэн көр ытыс III
ср. алт. иҥир 'вечерняя заря'
II
аат. Сүөһү кулгааҕар оҥоһуллар бэлиэ. ☉ Метка, клеймо, тавро на ухе животного
Сүөһүнү иминэн бул.  Ииппитиҥ дуу, имнээбитиҥ дуу? Суорун Омоллоон
♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) - баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох буолла, сүттэ, өллө. ☉ Бесследно исчезнуть, погибнуть
Умнууга хаалан, төрүт да имниин сүтүөх маҥнайгы кэпсээннэрим көстүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Бэрт үгүс норуоттар дьиикэй уонна хараҥа олохтон тумнасталлара, дьаҥнартан имниин бысталлара. БИД
Зашиверскайга ыттар уоспа ыарыыны тарҕаппыттарын, куорат имниин эстибитин туһунан номох баар. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Кирис им - сылгы кулгааҕын төбөтүн туруору хайа быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка в виде продольных разрезов на ушах лошади. Үүт им - сылгы кулгааҕын дьөлө үүттээн бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная в виде круглого отверстия. Холорук им - сылгы кулгааҕын кырыытыттан ойо быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная полукругом
Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕар холорук имнээх. А. Софронов
тюрк. им
III
көр иҥ II
Учууталын Березкины санаан, мунчааран, Оксана хаһан да тохтубатах хараҕын уута имин устун чоккуруу тохто сыппыта. Суорун Омоллоон
Икки имин хаана ымыы түөһүн курдук тэтэрэн, - Настя кыыс киирэр. Н. Якутскай
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Имин хаана оонньообут - 1) иэдэһэ эмискэ тэтэрэн кэлбит (долгуйан, кыбыстан, күүстээх иэйииттэн). ☉ соотв. кровь бросилась в лицо кому-л.; полыхать румянцем (от стыда, смущения и т. п.)
[Лоокуут] бара-кэлэ сылдьарын көрө-көрө, сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо хараҕа уоттаммакка, сүрэҕэ мөхпөккө, имин хаана оонньообокко хаалыар эмиэ да сатаммат буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 2) тэтэркэй иэдэстээх, сибиэһэй көрүҥнээх. ☉ Свежее, румяное лицо (соотв. кровь с молоком)
Таҥаралаах халлааным Тахсан эрэ күнүн Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах …… Имин хаана оонньообут Илбиэнэ көмүс иэдэстээх Адьыҥа Сиэр хотун диэн …… Хотун ойохтооҕо эбитэ үһү... П. Ойуунускай