дьүһ. туохт. Биир кэм туохтан эмэ кулук-халык буолар курдук тутун. ☉ Вести себя так, словно избегая разговора, прятать лицо, отводить глаза
Сүөдэрчэ уол, быһа мүлүрүҥнээн, сүгүн да саҥарбат, «ээх, ыых» эрэ буолар. П. Аввакумов

саҥа алл. Саҥарааччы сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего
«Ыык, доҕор!» — Киил оҕонньор олус улаханнык көхсүн тыаһатан кэбистэ. Н. Лугинов
Мин «ээх» да, «ыых» да диэбэккэ, Сэмэн Сэмэнэбискэ иккиһин киирбитим. Г. Борисов
«Ыык», — эрэ диэтэ эдэрэ, нэһиилэ ыган таһааран. ЖЕА ТС

туохт. Саҥарар буол, саҥата таһаар. ☉ Обретать голос, способность говорить, издавать крик, звуки
Дойдум аны туран атын саҥаланна, Кулгаахпар сипсийдэ бу курдук: «Ахтан кэллэҕиҥ тымныыгын-тыалгын… Аһара үөрэнимэ албын сылааска, Сөрүүкэтэ түһүүм сүрэххин-быаргын». С. Тарасов
△ Тугу эмэ саҥар, эт; ордук күөдьүйэн саҥарар-иҥэрэр буолан кэл. ☉ Заговорить о чём-л.; разговориться, заговорить с охотой
Чурумчуку онуоха Чугуруйа хаампата, Чыычый биилээх кылыстан Чымарыттан турбата, Албастаах санааланна, Алыптаах саҥаланна. Эллэй
Сэмэн Сэмэнэбис, балта кэлэн, санаата көнньүөрбүт быһыылааҕа, балачча саҥаламмыта. Л. Попов
Баламаатап аан маҥнай дьүрүтүн эрэ «ээх-ыых» диирэ, онтон улам-улам саҥаланан барбыта. Н. Якутскай

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’