многокр. от ыҥыр = звать, созывать, приглашать, вызывать (многих); биригээдэҥ дьонун ыҥыртаа созови людей своей бригады; ср. ыҥырталаа =.

утаартаа диэнтэн төхт
көрүҥ. [Хоту Акыйаан] Халыҥ мууһун хастыы-хастыы, Хара уунан сайгыы-сайгыы, Арҕаа диэки утаарталаата, Аара уулларан бараата. Болот Боотур
Ыҥырталаабыттарын төттөрү ааттаһан-көрдөһөн утаарталаата. «Чолбон»

I
куйуһуй диэнтэн дьаһ
туһ. Тыал түһэн тыа күүгүнүүр, Тиит төбөтө нуоҕайар. Баай Тайҕам олоҥхолуур, Куйуһута туойан. Баал Хабырыыс
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн …… кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥырталаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
II
куйуһуй II диэнтэн дьаһ
туһ. Таһаҕас таһар массыына үрдүгэр уонча буолан, туран эрэн, Майалаан куйуһутан истибит. Н. Габышев

сыһ. Лүһүгүрэтэн, лүһүгүрээн иһиллэр курдук; лүһүгүрэс тыас танан. ☉ И зда в а я г ул к ий гр охо т, г улко грохоча; громко, раскатисто
Лүһүгүрэччи тоҥмут сир.  Түннүктэри маһы нан Лүһүгүрэччи тоҥсуйан, Х о д уһат тан, сонуоктан Ыстаарыста дьоннору Ыҥырталаан аҕалла. Н. Некрасов (тылб.)

I
туохт.
1. Кытаанахтык, тыйыстык тутун, ордук ыараан биэр. ☉ Стать суровым, жестким (о лице)
Алдьархай ааҥнаатаҕына, Дьылҕа хаан үтэн-анньан көрдөҕүнэ атыйахтаах уу курдук айманар сатаммат, дириҥ далай курдук дьиппиэрэр куолу! И. Гоголев
Көлөпүнэ [киһи аата] эбии дьиппиэрбит, хаана хамсаабыт этэ, ийэм диэки чэлкэлээҕинэн кынчарыйан ылбыта. Н. Заболоцкай. Токоосоп кубарыйбыт сирэйэ тыйыһыра дьиппиэрэр, харахтарыгар эҕэлээх тымныы уоттар өрө көбөллөр. А. Федоров
2. көсп. Симиллэн, хойдон, хараҥа буолан көһүн. ☉ Сгустившись, уплотнившись, казаться непроницаемо темным, тяжелым
Хараҥа улам ыаһыран, дьиппиэрэн барда. А. Федоров. Былыт өһөҕүрэ дьиппиэрэн, киһини түҥнэри көтүөххэ айылаах намтаабыкка дылы. Р. Кулаковскай
Өрүс уҥуор сыгынньах, кэрискэ суорба таас хайалара сөҥүдүһэ дьиппиэрэн тураллар. С. Никифоров
Хойуу симилэх ойуурунан бүрүллүбүт тайҕа дьиппиэрэн, лүҥкүрэн, бэйэтин хоонньугар тугу сыһыаран турара биллибэккэ, разведчиктар хас хардыыларын аайы дьиксинэ, сэрэнэ испиттэрэ. Д. Таас
◊ Дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн - муҥутуурдук, олус наһаа дьиппиэрэн. ☉ Невозмутимо, сосредоточенно, серьезно
Оннук киһи [дьоһуннаах көрүҥнээх сааһырбыт студент] сорунан дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн уруок ааҕа олордоҕуна - билии, үөрэх дириҥ далайын биирдэ эҕирийэн ылыах курдук дьүһүннэнэр. Н. Заболоцкай
II
даҕ. Кытаанах, тыйыс, киһи уйулҕатын көтүтэр. ☉ Тяжелый, суровый, грозный, непреклонный
Кулуба «чэ, баҕардар, буоллун даҕаны» диэбиттии, дьиппиэр хаанын ылынан, сөҥөдүйэн туран, Лэгиэн Кыычыкыны, Аргыһах кинээһи ыҥырталаата. Күннүк Уурастыырап
Таня убайын чиҥ-чаҥ, дьиппиэр куолаһыттан иһигэр дьулахачыйда. Л. Попов
Хаардаах буурҕа хараҥа түүннэригэр, Сири түгэҕинэн эҥсэн, Дьиэлэри дьигиһитэн, Дьиппиэр тыастар ньиргиһэллэр. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ.
2. Киһи этигэр биллэр суостаах. ☉ Жаркий; теплый
   Сиридойдуну налыччы кууһар иһирик хараҥа итии түүнтэн эбитэ дуу, киһи санаата эмиэ сааскы түүҥҥүтээҕэр букатын атын. Далан
   Кыһыллаай Маня быыкаа итии ытыһын ыга туппахтаата. Л. Попов
   Сайыҥҥы итии салгыҥҥа үөһэ оҥоойу үөрэ кыыгыныы туойар. Күндэ. Курупааскы былыргы аата - хабыйахаан. Кини урут эмиэ итии дойдуга баран кыстыыра үһү. СТС.
   △ Киһи этин сиир суостаах. ☉ Горячий
   Кинилэр отууларыгар киирэн куруускалаах итии чэйи үрэн бурулатан кэбиһэ-кэбиһэ, оргууй иһэ олордулар. Н. Заболоцкай
   Бытыкаанап итии хобордооххо арыы кутан биэрэ олордо. В. Ойуурускай
   Сыылан окуопаҕа киирэн истэҕинэ буулдьа тиэрмэһи тобулу көппүт, итии миин Бычков үрдүгэр тохтубут. Т. Сметанин
3. Тымныыттан үчүгэйдик харыстыыр, ичигэс (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Хорошо защищающий от холода, теплый (об одежде)
   Халлаан тымныйбыт, итии үтүлүк кэтиэххин? Итии таҥас.  Аны билигин итии таҥаһынан, Дохсун дьыбарга тоҥмот гына, Куйахтаан биэриэх тустааххын Хорсун буойун саллааккын. Эллэй
   Манчаары аатынан пионерскай дружина бэйэтигэр улахан соругу ылыммыта: итии таҥаһы - үтүлүгү, бэргэһэни тигэн, оборуона пуондатыгар туттарарга, фронтовиктарга ыытарга. И. Федосеев
4. Сойо илик, сылааһа билигин да баар. ☉ Еще не остывший, теплый. Чэйбит билигин да итии эбит
   □ Бу куһу аны булуустуохха наада
   Тута уурар сатаммат. Итии куһу уурдахха сытыйан хаалар. Далан
5. Сибиэһэй, саҥа үөскээбит, дьарҕа буола илик (ымынах, баас туһунан). ☉ Находящийся на начальной стадии развития, свежий (о чесотке, сыпи, ране)
   Итии бааһы дьуотунан төгүрүччү сотоллор.  Итии ымынаҕы былыр киһи, соччо айгыстыбакка, тугунан барытынан эмтээн үтүөрдэрэ. Болот Боотур
6. көсп. Күүстээх истиҥ иэйиилээх. ☉ Проникнутый добрым чувством, теплый, сердечный
   Биир итии тылынан бу оҕо сүрэҕин ким биирдэ сылытан кинини үөрпүтэй? П. Ойуунускай
   Лааһарап үлэтэ үмүрүйэ охсон маҥнайгы борохуоттары үрдүк үөрүүнэн, итии эҕэрдэнэн көрсүспүтэ баар буолар. Амма Аччыгыйа
   Кинини [Кыһыл Аармыйаны] үлэһит норуот барыта итии тапталынан таптыыр, ийэ алгыһынан алгыыр. Суорун Омоллоон
7. аат суолт.
8. Туох эмэ (хол., күн уота, оһох) киһи этигэр биллэр суоһа. ☉ Жар, исходящий от какого-л. источника тепла
   Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма Аччыгыйа
   Оһох аттыгар итиигэ туран эбитэ дуу - сирэйэ кытарбыт, тыынара кылгаабыт. Софр. Данилов
   Дьахтар этэхаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов. Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйата итиини ордук тутумтуо матырыйааллары туһаныыга киэҥник киирэри эрэйэр. «Ленин с.»
9. көсп. Истиҥ иэйии (үксүн поэз.). ☉ Доброе, нежное чувство, испытываемое к кому-чему-л., чувство любви, сердечность
   Оҕо сааспыттан эн миигин, Доҕор туттаҥҥын таптыырыҥ, Онон сүрэҕим итиитин Күндү атаспар аныыбын! Эллэй
   Эмиийдиир ийэ эрэйиниэйиитин Эһиги билбэтэххит иһин - Этирик түөскүт минньигэһин Имэрийэр илиигит итиитин иҥээртим мин. П. Тобуруокап
   Бу бүгүн туттум илиини, Биир туох эрэ аптаах илиини... Эймэһийэр итиини кини кутта Этим сааһын устунан. С. Васильев
   ♦ Итии (итиитэ) киллэр - итии чэйдэ ис, итии аста аһаан, тоҥмуккун аһар. ☉ Пить или есть что-л. горячее с холода, с мороза (букв. горячее вводи)
   «Кинээстэр аҕа ууһун кырдьаҕастарын ыҥырталаа диэбиттэригэр сылдьабын», - диэтэ уонна итии киллэрэн баран, тахсан барда. Саха сэһ. II
   Кэл, оҕонньор, итиитэ киллэр. А. Софронов
   Ийэм эрэйдээх ахсынньы ый аамдаам тымныытыгар от тиэйэн, мас мастаан киирэн баран, итии да киллэриэх бокуой буолбакка хорон талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай. Итии хобордоох үрдүгэр олордор - элбэхтик саҥара, улаханнык мөҕө-үөҕэ көрсөр. ☉ Встречать кого-л. страшной руганью, браниться, склонять на все лады, критиковать со всех сторон (букв. сажать кого-л. на горячую сковороду)
   Мунньахха кэлбит дьон бары тимир-тамыр курдук көрөллөр, тыллара-өстөрө, итии хобордоох үрдүгэр олордон, сытыырхайбыта сүрдээх. П. Аввакумов
   ◊ Итии аһылык - бэлэмнэммитин кэннэ уталыппакка сылааһыгар аһанар аһылык. ☉ Горячее питание
   Онтон тахсан итии аһылык бэрээдэгинэн эт үөрэ сиэн, миин иһэн үлэһиттэр бэркэ көтөҕүлүннүлэр. М. Доҕордуурап
   Ылан барбыт харчыбар оҕолор итии аһылыктарыгар анаан иһит-хомуос, ас-үөл атыыластым. И. Находкин
   тюрк. иси, изик, исси