туохт.
1. Улаатан, дуораһыйан иһилин (куолас, тыас туһунан). ☉ Усиливаться, звучать гулко (о голосе, звуке, шуме)
Чааркаанап олордо, бэйэтэ эппититтэн бэйэтэ тэттэн, кыыһыра быһыытыйан саҥата дуорааннанна. Софр. Данилов
Хаар үрдэ тортуйбут, тыас-уус дуорааннаммыт, халлаан халлыбыт этэ. Далан
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, кутуран куйуһутан барда. И. Федосеев
2. көсп. Күүркэй, дарбааннан. ☉ Усиливаться, резонировать
Алаас айылҕатын харыстыыр туһунан кэпсэтии дуорааннанан иһэр. ГКН КК

туохт. Түргэн тэтиминэн, эрчимнээхтик, тохтоло суох тугу эмэ гын (хол., айаннаа, үлэлээ, кэпсээ). ☉ Делать что-л. в быстром темпе, энергично, безостановочно (напр., ехать, работать, говорить). Куонааннаах Өлөксөй …… аттарын салайа тардан, түспүт ыалларын диэки сиэллэрэн кудулута турбуттара. Саха сэһ
1977
[Массыына] тохтоло суох кудулутан, тоҕойдортон тоҕойдору нөҥүөлээн бөһүөлэктэн ыраатан истэ. П. Чуукаар
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм …… үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
[Олоҥхоһут] кэпсээн-ипсээн кудулуттаҕына, бухатыырдыы ыллаан куйуһуттаҕына, …… киһи сүрүн-кутун тутар буоллаҕа. «ХС»

туохт.
1. итэҕ. Хааҥҥа, өлөрсүүгэ-охсуһууга баҕар, курдаттыы тартар. ☉ Стать кровожадным (напр., о боевом холодном оружии); иметь, возбуждать страсть к убийству, к смерти
Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ. Ньургун Боотур
Үс түүннээх күнү мэлдьи кыыраммын, Үөһэ өрөгөйдөөх халлааҥҥа тахсаммын …… Сиэмэх илбистэнэн, хара дьайданан, Сир ийэ дойдубар таҥнары түспүтүм... П. Ойуунускай
2. Барыны бары кыайар күүстэммит курдук буол; иччилэн, хомуһуннан (тыл туһунан). ☉ Быть, казаться одержимым сверхъестественной силой (напр., о шаманах, знаменитых сказителях-певцах)
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев

1. кыйыһый диэнтэн дьаһ. туһ. Арай бу кэмҥэ харыс халыҥнаах хаар быһа түһэн кээспит, тоҥорон кыйыһыппыт. Саха сэһ. I
2. Киһи мэйиитигэр хатаныах курдук күүскэ сытыытык хаһыытаа, ыллаа; оннук тыаста таһаар. ☉ Кричать, петь пронзительно высоким, тонким голосом; производить режущий слух, тонкий звук
   Бургунас ынах муоһа Булгу тоҥон хаалар Будулҕан туман тымныылаах Муус тоҥот обургунан Өрө уһуутаан куйуһутта, Таҥнары ыһыытаан кыйыһытта. Күннүк Уурастыырап
   Халлаан дьигиһийиэн курдук, Хатан үлүгэрдик Хаһыытаан кыйыһытаат, Тимир дьиэһик сөрөөһүнүн, Быта курдук, Быһыта тыылынна! Н. Рыкунов
   Хата уол өйүн сүтэрэ куттамматах, били карнайын сулбу тардан ылбыт да, оонньоон кыйыһыппыт. СКБ
   Булгунньаҕы үрдүнэн эргийэ сылдьар икки элиэттэн биирдэстэрэ кистээн кыйыһытан кэбистэ. «ХС»

аат., сөбүлээб. Ким эмэ тугу эмэ гынарыгар, тугунан эмэ дьарыктанарыгар куомуннаахтара, кыттыгастара. ☉ Сообщники, сопровождающие кого-л., примкнувшие к кому-л.
Хотунан-соҕуруунан тэлэкэчийбит Былас обургу үөрэ-сүүрүгэ элбэҕэр ким да мунаахсыйбат этэ. Е. Неймохов
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
Айылгылаах муудараһынан үөрүн-сүүрүгүн ханна да бычыгыраппакка баһылаан-көһүлээн илдьэ сылдьар тыа кырдьаҕас бөрөтүн курдук. А. Фадеев (тылб.)
♦ Үөр-сүүрүк тардыс (тардын) — биир санаалаахтаргын, куомуннаахтаргын мус, кыттыһыннар. ☉ Привлекать, завлекать своих сообщников, пособников, соучастников
[Бассабыык] хата билигин ханна эмэ тиийэн үөр-сүүрүк тардынан бэйэҕитигэр иһэр да буоллаҕына көҥүлэ. ХКК

I
тыаһы үт. туохт. Хатаннык, сытыытык тыаһаа, дьиэрэһий (хол., тыас, ырыа, муусука тустарынан). ☉ Усиливаться; переливаться, залиться, звенеть (о звуке, пении, музыке, голосе)
Киһи сүрэҕин уйадытар, киһи санаатын айматар музыка ыйманыйаыйманыйа ытаата, куйуһуйа-куйуһуйа туойда. П. Ойуунускай
Дорҕоон буолан куолайынан Куйуһуйа дуорайбакка, Сүрэҕинэн ылланар, Сүрдээх намчы, иэйиилээх, Иһиллибэт намчы ырыа. Күннүк Уурастыырап
Мохсоҕол кынатын тыаһа диэн куйуһуйан сүрдээх. Н. Габышев
II
дьүһ. туохт. Аһара түргэнник, сыыдамнык, дьулурҕатык хамсаа, сыҕарый, айаннаа. ☉ Двигаться, передвигаться очень быстро, стремительно, рассекая воздух со свистом
Куоһахтары таҥнары куйуһутан түһүтэлээн, очурдары өрө тайаһытан тахсыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Тыалы утары туһаайбыт сирдэринэн киһини уун-утары көтөн куйуһуйдулар. Н. Павлов
Килэҥ мууска ыстаал хаҥкы, Килбэчийэ дьулуруй! Түөрэх биэрэн, күөрэ-лаҥкы Түспэт гына куйуһуй! И. Чаҕылҕан

аат.
1. Киһи-сүөһү айаҕын икки өттүнэн (үөһээ уонна аллараа) тиистэригэр олох буолар уҥуохтар; киһисүөһү сирэйигэр ол уҥуохтар сылдьар сирдэрэ. ☉ Челюсть; подбородок. Сылгы сыҥааҕа. Сыҥаах быччыҥнара
□ Баанча хараҕа кэҥээбит, кыламана хойдубут, сыҥааҕа кырыыламмыт. Л. Попов
[Эһэ] сыҥааҕын икки баппаҕайын үрдүгэр уурбут, субу саба түһүөх курдук оҥостон сытар. Суорун Омоллоон
Дал иһигэр уонча туҥуй бургунастар кэбинэн сыҥаахтара оонньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
2. Туох эмэ быһыытынан эбэтэр хамсыырынан киһи-сүөһү сыҥааҕар майгынныыр чааһа. ☉ Часть чего-л., напоминающая внешне или по действию, движению челюсть человека, животного. Сыарҕа сыҥааҕа. Чыскы сыҥааҕа
□ Кини көрүдүөрүн устун тимир суол сыҥаахтара сыыйылла сыталлар. С. Федотов
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр. «Кыым»
♦ Алын (аллараа) сыҥаах буол көр аллараа
«Сыла туоллаҕына, болдьоҕо кэллэҕинэ, нэһилиэк хата босхо сирдэнэн хаалыыһы», — Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Сирэйэ эрэ ньыламан маҥан буолбат дуо?» — Ааныка күлэ-үөрэ алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Ити акаары тылыгар аллараа сыҥаах буола сытаҕын. «Чолбон»
Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр көр сыарҕа. Билигин да миигин одуулууллар диэн, эн биһиэхэ сыарҕатын сыҥааҕын иҥиннэрэр үһү. М. Доҕордуурап. Сыҥааҕа ыарахан кэпс. — өҥөтүн ыараханнык сыаналыыр, ыарахан сыаналаах. ☉ Просить, брать дорого за услугу (букв. челюсть его тяжёлая)
Уон сүүстэн итэҕэһи ылыахтара суоҕа. Манна таһаҕас таһааччылар сыҥаахтара ыарахан. Н. Якутскай
Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай. Сыҥааҕа ыпсыбат — 1) олус тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает. Кыра уол тоҥон сыҥааҕа ыпсыбат буолбут; 2) туохтан эрэ үөрэ-көтө сылдьар. ☉ Пребывать в радостном настроении, улыбка не сходит с лица. Сыҥааҕа ыпсыбат буола үөрдэ. Сыҥааҕа ытыстар — 1) уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. Ону сыҥааҕа ытыстар дииллэр. ☉ Так говорят, когда за долгую зимнюю спячку челюсти у медведя сцепляются так, что он не может раскрыть свою пасть (букв. челюсти сжимаются); 2) көсп. Сыҥааҕа ытыстыбыт эһэҕэ дылы күлбэт-үөрбэт, саҥарбатиҥэрбэт мас сирэйдэн. ☉ Придать лицу холодное, непреклонное выражение
Кыһыйбыт аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Омук куонсуллара сыҥаахтара ытыстан, күлэри көрбөтөх, мичиги билбэтэх сирэйдээххарахтаах дьон киирэннэр олохторугар олордулар. «ХС». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) — сыҥаахха оҕус. ☉ соотв. влепить пощёчину. Уол үөхпүт киһини сыҥааҕын тыаһатта
□ Онуоха астарыах бокуой биэрбэккэ, Дьөгүөр бэлэмнэнэн турар уҥа илиитинэн охсуох курдук буолан иһэн, сүр сымсатык, хаҥаһынан аҕалан, Баһылайы сыҥаахха уоптаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап. Сыҥааҕын уута сүүрэр — амтаннаах аһы сиэҕин олус баҕаран айаҕын иһэ симэһининэн туолар. ☉ соотв. слюнки текут у кого-л.
Аны биирдэ омурдарым дуу, омурпатым дуу?.. Хата, сыҥааҕым уута дэлби сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Никитин аҕабыыт уолаттара бэрэмиэнэ кэмигэр барыанньа, арыы кыбытыылаах буулканы сииллэрин көрүөххэ үчүгэй да буолара. Мэктиэтигэр сыҥаахпыт уута сүүрэр. «ХС»
Кини күөс хаһан буһарын кэтэһэр, сылаалаах уһун айан кэнниттэн сыалаах эти сиэхтээҕин саныысаныы, сыҥааҕын уута сүүрэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. силин быһа ыйыстар (1). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын — киһи киһиэхэ туох эмэ үчүгэйи ыралыыр курдук эттэҕинэ, истээччи онуоха махтанар тыла. ☉ Благопожелание: желаю сытой, благополучной жизни (букв. пусть твой подбородок станет жирным, а рот — масляным). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Сыҥаахха олорус — тыл бырахсан кэпсэтиигэ ойоҕостон кыттыһан бар. ☉ Вмешиваться, влезать бесцеремонно в чужой разговор (букв. садиться кому-л. на челюсть)
Дьахтар кэпсэтиигэ кыттар буоллаҕына сиилиир этилэр: «Сыҥаахха олорсон, дьахтар бөҕө», — дииллэрэ. А. Сыромятникова
[Поскачин] тыл этэртэн тардынна, этээччи табаарыстарга тыл бырахсан сыҥаахтарыгар олорсо сатаата. «ХС». Сыҥаах хоҥнор эргэр. — кэргэн кэпсэтэр кыыһыҥ аҕатыгар, кыыһын биэрэригэр эрэллээх, бастакы кэһиигин аҕалан туттар (атах эт, арыгы, харчы уо. д. а.). ☉ Делать первые подношения отцу невесты для получения его согласия (букв. отрывать челюсть)
Суорумньулаһыы, сыҥаах хоҥнорсуута кинилэргэ умнуллубат кэрэ-бэлиэ күн буолан сылдьыаҕа. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. хоонньоһор кэһии. Сыҥааххын хоҥнор — 1) өр саҥарбакка сылдьан баран саҥар. ☉ Заговорить после продолжительного молчания
Көр, биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Мин өссө букатын ньомуой уол олорор диэммин, арыый кымньыыбынан таарыйталаан ыла сыстым эбээт! Н. Заболоцкай; 2) өл хаба түс, аһыы түс. ☉ Закусить, перекусить, подкрепиться
Эһэ саас арҕаҕыттан тахсаат, сыҥааҕын хоҥуннаран баран, аан бастаан кымырдаҕаһынан, онтон кэлин барынан бары, туох түбэспитинэн аһылыктанар. ПАК АаТХ. Тыллаах сыҥааҕынан сөбүлээб. — дьыалата көстүбэккэ аҥаардас тылынан эрэ. ☉ Только на словах (делать что-л.), фразёрствовать (букв. языком и челюстью)
Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. А. Софронов
Уон улууһу тыллаах сыҥаахпынан абылаан, ыллаан аһыы сылдьабын. М. Доҕордуурап
Тыллаах-сыҥаах иччитэ көр иччи. Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаардас тыллаах сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
◊ Бэргэһэ сыҥааҕа (кулгааҕа) көр бэргэһэ
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт — быыһынан киирэр. С. Никифоров
[Харачаас] бэргэһэтин сыҥааҕын кырыатын үтүлүгүнэн туора-маары соттон кэбистэ. П. Филиппов
Оһох сыҥаа- ҕа — холумтан диэн курдук. Таһырдьаттан Мукуйук Уйбаан киирэн, саҥата-иҥэтэ суох, оһох сыҥааҕар холумтаҥҥа илбиллэн олорор. Күндэ
Оһох сыҥааҕар уонча саастаах Сэмэнчик диэн уол мас аты оҥорон тиниктэһэр. Н. Түгүнүүрэп
Оҕолорум ыал оһоҕун сыҥааҕын кэтээн хааллахтара, улааталларыгар тиийбэтим. Н. Түгүнүүрэп
Сыарҕа сыҥааҕа көр сыарҕа. Кини уолу кытта кэккэлэһэ, киэҥ суол уҥа өттүнэн, килэркэй сыарҕа сыҥааҕын суолун устун, оргууй хаамар. А. Сыромятникова
Кэтит сыарҕа сыҥааҕа хобордооххо сыаны сырылаппыттыы сыыгыныыр, ат туйахтара чыычаахтыы чыбыгыраһаллар. Н. Габышев. Сыҥаах баттан — сыҥааххын илиигин тоҕонохтоон өйүү тут. ☉ Подпереть щёку (щёки) рукой (руками)
Олоҥхоһут атаҕын оллоонноон, сыҥаах баттанан олорон, былыргы дьыл былдьаһыктаах быһылааннарын кэпсээн кэрэхсэтэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай, уокка аргынньахтаан, сыҥаах баттанан олорон, улам-улам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, …… олоҥхолоон куйуһутан истэ. Болот Боотур
Татьяна Сергеевна икки илиитинэн сыҥаах баттаммыт, киэҥ хараҕа килэбэчиҥниир. Н. Габышев
Сыҥаах ойуун — аҥаа- был 2 диэн курдук. Тымтык «сыҥаах ойуун» албынныыр этэ Күөспүт оннугар ыстанан. Баал Хабырыыс
Онтон сааскы муҥха буолар, биһиги дьоммут кэлэллэрин кэтэһэн, «сыҥаах ойуунунан» билгэлэнэбит. «ХС»
ср. ДТС еҥэк, йаҥах, тув. чаҥак, чаак ‘щека’, тат. яҥак ‘щека’, саҥак ‘жабры (у рыб); нижняя челюсть; бородка, выступ плотничьего топора; черенок заступа’

1. аат.
2. Саас хаар ууллуута тахсар уу. ☉ Превращение снега в воду во время весенней оттепели
   Сайын уу-хаар тардыыта, Харатаайап кулуба Бүлүү куоратыгар ыҥыыр атынан киирэн тахсар. Н. Якутскай
   Саас уу-хаар харылаччы тахсыыта, халдьаайыга маҥнайгы харалдьык көстүүтэ Көстөкүүн оҕонньор …… хонуу уутугар дурда туттара. С. Никифоров
   △ Хаар ирэн, бырыы-бадараан буолуута. ☉ Жидкая грязь, образующаяся от таяния снега
   [Сэкэтэй Сэмэн:] Эдэр уолаттар хаһан бу тыаны кэрпиттэрэ, ууну-хаары кэспиттэрэ баарай, биһиги да ээхпитин этииһибит. Күндэ
   Эһэ дии санаан, хаһыытыы-хаһыытыы ууну-хаары көтүөлээн баһыллаҥнаан эрдэхпинэ, кэннибэр адьас чугас баҕайы уу тыаһа өрө биллигирии түстэ. Р. Кулаковскай
   Уута-хаара диибин диэн, киһи эрэ киҥэ-наара алдьаныах айана буолбут. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Амтана суох, хобдох ас, аһылык. ☉ Невкусная, непитательная пища, еда
   Урукку киэһэлэргэ аһылыктарын, уу-хаар да буоллар, аһааталлар эрэ муҥа-таҥа суох буолан, кэпсэтэн-ипсэтэн утуйар буолаллара. А. Софронов
   Оҕолор, дэлэччи да буолбатар, син уунан-хаарынан үссэнэн, үөрэ-көтө үөрэнэ сылдьаллар. С. Федотов
   Аспыт сыыһын оҕобут кэллэҕинэ сиэхпит буоллаҕа дии, биһиги манна уунан-хаарынан да олоруохпут. Айталын
4. көсп. Сымыйа-кырдьык икки ардынан саҥа-иҥэ, киһи соччо итэҕэйбэт кэпсээнэ. ☉ Не внушающая доверия речь, неправдоподобный рассказ
   Солуута суох саҥарааччы сонуна уу-хаар буолааччы (өс хоһ.). Урукку улаҕалаах тылгын Уу-хаар оҥорбуккуттан Улаханнык ороһуйдум. А. Софронов
   Ол киһи тылын кыһыл көмүскэ ылыма, отут бырыһыана кырдьыктаах, онтон ордуга — уу-хаар. Ф. Постников
   Албыннаары ууну-хаары туойа сылдьара буолуо. «Кыым»
5. даҕ. суолт.
6. кэпс. Уу-ньамаан, амтана барбатах (аһылык). ☉ Непитательный, водянистый, невкусный (о пище, еде)
   Үгүспүт күннээҕи нуорма килиэби биирдэ охсон кэбиһэн баран, студенческай остолобуой уу-хаар аһылыгынан албыннанара. С. Никифоров
   Буһарыллыбыт бурдуктаах, мас суладаһыннаах уу-хаар курдук миин. И. Тургенев (тылб.)
7. көсп. Ис хоһооно хобдох, солуута суох (хол., тыл-өс). ☉ Бессодержательный, несерьёзный (напр., о речи)
   [Айаал] Кистээн хоһоон суруйар. Хортуон тастаах альбомугар Уу-хаар хоһоон элбээн иһэр. И. Гоголев
   Аныгы дьон оҕо-дьахтар курдук наар дьиэ таһынааҕы эргинтэн тэйбэт, уу-хаар кэпсэтиилээхтэр ээ. Н. Лугинов
   ♦ Уутугар-хаарыгар киирэр — олус астынан-дуоһуйан, үлүһүйэн киирэн бар. ☉ соотв. входить во вкус
   Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай уокка аргынньахтаан сыҥаах баттанан олорон, уламулам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, уутугар-хаарыгар киирэн, олоҥхолоон куйуһутан барда. Болот Боотур
   Ийэтэ кыыһынаан ууларыгар-хаардарыгар киирэн ортолуу кэпсэтэн истэхтэринэ, Балтаҕар киирэн кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
   Уутугар-хаарыгар киирэн олорор суотчуту итинтэн салгыы мэһэйдиэн кэрэйэн, Сэмэн саҥата суох Тэрэнтэйи күүтэ олордо. Д. Таас. Уу-хаар курдук кэс — кимиэхэ эмэ сэнээбиттии, төрүт аахайбатахтыы сыһыаннас, оннук быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. пренебрежительно, наплевательски, вести себя высокомерно
   Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ, дьону уу-хаар курдук кэһэр. Далан. Уу-хаар сырыы кэпс. — халтай, туох да туһата суох сырыы. ☉ Бесполезная, бесплодная поездка. Тайахсыттар бүгүн мэлийдилэр, таах уу-хаар сырыы буолла. Уу-хаар сырыытын сырытта кэпс. — халтайга, туох да туһата суохха сырытта. ☉ Сходить зря, напрасно. Бүгүн тэллэй булбатылар, уу-хаар сырыытын сырыттылар. Тэҥн. халтай (халтайга) хаамп. Уу-хаар тыллаах кэпс. — 1) киһи соччо итэҕэйиэ суоҕун курдук тыллаах-өстөөх; солуута суох кэпсээннээх-ипсээннээх. ☉ Несерьёзный, не внушающий доверия (о речи); пустомеля, пустослов
   Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
   Арыгыһыттар сымыйа-кырдьык аҥаардаах, уу-хаар тыллаах кэпсэтиилэриттэн бу да дьон ырааппатылар. Р. Баҕатаайыскай
   Сорох киһи уу-хаар тыллаах, сымыйаччы, албын, эппит тылыгар турбат, толоругаһа суох. «ЭК»; 2) ис хоһооно мөлтөх, киһи болҕомтотун тардыбат (хол., айымньы). ☉ Бессодержательный, пустой, не привлекающий внимания (напр., о литературном произведении)
   Оччолорго уу-хаар тыллаах хоһооннору, унньулхай-санньылхай поэмалары суруйбахтыыллар да, бэчээттэтэллэр да быһыылааҕа. С. Данилов
   Ол да иһин, киһиэхэ барытыгар биллэр, уу-хаар тыллаах дакылааты оҥорор буолан, дьүүллэһиилэрэ даҕаны онуоха дьүөрэлээх этилэр. Софр. Данилов. <Хараҕын> уулааҕынан-хаардааҕынан көр- дө — ууламмыт хараҕынан көрдө. ☉ Смотреть влажными от слёз глазами
   Тиит аллараа мутугар тураах оҕото кып-кыһыл айаҕын аппаччы атан баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турулуҥнатар. Амма Аччыгыйа
   Уулааҕынанхаардааҕынан быччаарыччы көрө-көрө, куурусса буутун уобалыыр. Айталын
   Нида эмиэ да кутталыттан, эмиэ да куоттарбыт аһыытыттан, хараҕын уулааҕынан-хаардааҕынан көрдө, уостара ибигирэтэлээн ылла. Нэртэ. Хараҕыттан уу-хаар баста — хараҕа ууланна, ууламмыт хараҕынан көрдө (хол., уйадыйан). ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. (напр., от наплыва чувств)
   Бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынна, хараҕыттан уу-хаар баста, өссө кытаанахтык кууһа-кууһа, эмээхсин төбөтүн имэрийбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
   Улаханнык куттаммыт уонна аһыммыт дьүһүннээх Лиза хараҕыттан уу-хаар баспытын Ылдьаа өйдөөн көрбүтэ. Д. Таас
   Кинилэр ахтыспыт дьон быһыытынан, куустуһа түспүттэрэ, иккиэн харахтарыттан уу-хаар баспыттара. И. Федосеев

I
1. даҕ.
1. Кир-хох сыстыбатах, киртийбэтэх, кирэ суох. ☉ Чистый, опрятный, сверкающий чистотой (напр., о помещении)
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэ ырааһа, сыыһа-бөҕө суоҕа, сыта-сымара үчүгэйэ — киһи көхсө-быара кэҥиэх курдук. Эрилик Эристиин
«Манан сотун», — дии-дии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов
△ Эбирэ, хатаала суох, биир тэҥ дэхси, кылааккай (сирэй, тирии). ☉ Без веснушек, прыщей и других недостатков, гладкий, ровный, чистый (напр., о коже лица)
Сардаҥалаах ньуурум саппаҕыран, Ыраас сырайым ыдьыгыран [барбытыгар], күлүү гынан күүгүнэспиттэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ымыы, сэмэй ийэлиин Тэбис-тэҥҥэ үөрсүһэн, Ыраас чэгиэн иэдэһэ Тэтэр гына түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Уһун синньигэс ис киирбэх ыраас сирэйдээх. С. Данилов
△ Суруга-бичигэ, ойуута суох, суруллубатах (кумааҕы). ☉ Не заполненный ничем, не использованный, не замаранный, чистый (напр., о листе бумаги)
Ыраас кумааҕылары таһааран иннигэр уурунар уонна уруучукатыгар бөрүөтүн олордор. Н. Якутскай
Мещеряков суругун остуолугар кэлэн, ыраас кумааҕы лоскуйун ылбыта. И. Федосеев
Луохтуур дьиэҕэ киирэн, холумтаҥҥа ыраас кумааҕыны тэлгэппитэ. Ф. Софронов
2. Чэбэр, чэнчис, чөкө. ☉ Содержащий себя в чистоте, опрятный, чистоплотный
[Маайа] Сүрдээх нарын ыраас дьахтар, кини аттыттан кир-бөх бэйэтэ халбарыйан, тэйэн биэрэр курдук. Амма Аччыгыйа
Ыраас, чэнчис киһи, таҥаһын-сабын бэйэтэ суунар, муостатын килбэтэр. Н. Габышев
[Лиза кыыс] Эчи туттара-хаптара имигэһин, ырааһын. Эчи, сатаан ынахтарын дьаһайарын. С. Ефремов
3. Былыта, тумана суох, сырдык (күн, халлаан). ☉ Безоблачный, без тумана, ясный (напр., о дне, небе)
Киэһэ сүрдээх чуумпу, ыраас халлаан буолла, күн кылбайбытынан хайа күлүгэр киирэн хаалла. А. Софронов
Халлаан наһаа ыраас, сырдык, Өстүөкүлэ өҥүн курдук. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы ыраас күн барахсан тыа быыһынан чаҕылыҥныыр. Н. Заболоцкай
4. Ото-маһа суох, аһаҕас, чэлгиэн (сир, хонуу). ☉ Открытый, без всякой растительности, чистый (напр., о поле)
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Иннигэр хатыҥнар быыстарынан ыраас сир элэҥнээтэ. Сэргэй эмискэ киэҥ алааска тахсан кэллэ. Н. Лугинов
Кинилэр ыраас хонуу устун соҕуруу диэки хаамса турдулар. М. Доҕордуурап
5. Киһи дуоһуйа тыынар, чэбдик (быыла, куһаҕан сыта суох салгын). ☉ Незагрязнённый, чистый, свежий, без пыли и дурных запахов (напр., о воздухе)
Хаста да иҥсэлээхтик ыраас салгыны эҕирийбэхтээтэ. И. Гоголев
Салгыммыт ыраас да ыраас, Сөрүүн сүөгэй курдук, Төгүрүччү — чугас, ыраах Ыйы көрөн турда. И. Эртюков
Маннык чэмэлгэн бэйэлээх күн сарсыардааҥы ыраас салгынынан тыына-тыына хаамарын Ира сөбүлүүр. И. Никифоров
6. Туох да атын булкуспатах, эбиилигэ, былааһыга суох. ☉ Не содержащий ничего постороннего, беспримесный
Аны икки эҥээригэр мутуктар, лабаалар кырыаларын кыырпахтара ыраас бирилийээннии күлүмнэһэ, курустаал таастыы лыҥкырдаһа истилэр. Амма Аччыгыйа
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Биһиги эрабыт VI-VII үйэлэригэр араб дойдуларыгар арыгыттан ыраас испиири ыларга үөрэммиттэрэ. И. Тургенев (тылб.)
△ Атын былааһыга, кирэ, болоорхойо суох, дьэҥкир (уу туһунан). ☉ Не замутненный, прозрачный, чистый (о воде)
Орто Эбэ күөлүм ньуура Ыраас уунан күлүмүрдүүр. Күннүк Уурастыырап
Ыраас уу кылыгырыы сүүрэн, аллара суккулунна. П. Филиппов
Тээнэ үрэҕэ чычаас, уута кумах устун устар буолан ыраас, сылаас соҕус. «Чолбон»
7. көсп. Боруодата булкуспатах, булкааһыга суох хааннаах (сылгы, ынах сүөһү туһунан). ☉ Чистопородный, чистокровный (о лошадях, рогатом скоте)
Ыраах оройуоннарга ыраас хааннаах Саха сирин булчут ыттара билигин даҕаны бааллар. АФС БЫ
Кинилэр [хотугу оройуоннар сылгылара] ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. АНП ССХТ. Сүөһүнү үөскэтии икки суол ньымата баар: ыраас боруоданан уонна булкуһуннарыы. Ыанньыксыт с.
8. көсп. Хаата, суута, иһитэ суох, аҥаардас (ыйааһын). ☉ Без тары и упаковки, чистый (вес). Быйыл нэһилиэнньэ сельпоҕа биэс сэнтиниэр ыраас отону хомуйан туттарда
△ Иһэ, төбөтө, туйаҕа суох, аҥаардас этэ эрэ. ☉ Без потрохов, головы и копыт, чистый (напр., о мясе)
Хаһаайыстыба судаарыстыбаҕа туттарар табатын икки аҥаар сылыгар диэри иитэр буоллаҕына, биир табаттан 55 — 60 киилэ ыраас эти уонна куйукталаах биир тириини ылар. «Кыым»
Сылга ортотунан 23,7 тыһыынча туона ыраас эти ылыы былааннанна. «ХС»
9. көсп. Сыыс тыла, атын омук тылын булкааһа суох, киһи өйүгэр түһүмтүө, литературнай тыл нуорматын тутуһар (тыл, саҥа). ☉ Соответствующий определённым правилам, литературным нормам, правильный (напр., о речи, языке)
Үчүгэй, ыраас тыллаах киһи литературнай тыл нуорматын тутуһан саҥарыахтаах. СТ С
Хаһыат тыла кэрэ, ыраас, дьэҥкэ уонна киһи өйүгэр түһүмтүө буоларын ситиһэн туран, киэҥ үлэһит маассаҕа тириэрдиэххэ наада этэ. «Кыым»
Кини дойду ыарахан балаһыанньатын, фронт уонна тыыл соруктарын туһунан ыраас нууччалыы тылынан туох да кумааҕыта суох лабыгыраччы кэпсээн киирэн барбыта. «ХС»
10. көсп. Чуор, хатан, чуолкайдык иһиллэр, хос тыаһа суох (дорҕоон, куолас). ☉ Без хрипоты, шумов и посторонних звуков, звонкий, чистый (напр., о голосе)
Уус тыллаах Олоҥхолоон барда, Чаабый тыллаах Чабырҕахтаан киирдэ, Ыраас күөмэйдээх Ыллаан дьиэрэттэ. С. Васильев
Биир оннук ыраас, тыасуус ыраахтан иһиллэ, лыҥкыныы оонньуу турар чуумпу күн Дьэллик били урукку сиригэр оҥостон киирдэ. Н. Заболоцкай
Барахсан, куйуһутан түһэн, куолаһа үчүгэйин, ырааһын! Э. Соколов
11. көсп. Сиэрдээх, көнө, үтүө (хол., суобас, сүрэх, санаа). ☉ Проникнутый, наполненный чистотой и свежестью (напр., о мысли)
Бэл ол үлүгэр муҥу, алдьархайы көрбүт киһи санаата ырааһын, кэскилэ эрэллээҕин, кыайыылааҕын бэркиһии көрбүппүт. Суорун Омоллоон
Бу кинигэни ааҕарга чэгиэн-чэбдик, буспутхаппыт, эр санаалаах, көнө сүрэхтээх, ыраас дууһалаах буолуохха, элбэхтик айанныахха, бултуохха-алтыахха, үлэлиэххэ-хамныахха наада. И. Данилов
Бэйэм чааһым биир да харчылааҕы ылбатаҕым, дьиҥнээх ыраас суобаспынан сылдьыбытым. М. Попов
△ Үтүө, көнө майгылаах-сигилилээх, сырдык өйдөөх-санаалаах, сиэрдээх (киһи). ☉ Нравственно безупречный, благородный, порядочный (человек)
[Сайсары:] Эйигиттэн, айыы ыраас оҕотуттан, ол мин көлөһүммэр ымсыырыа диэн кистиэм дуо. Суорун Омоллоон
Онон Семён Васильевич эксээмэнигэр бэлэмэ суох кэлбэккин. Кини суобас курдук, оннук ыраас, оннук дьэҥкэ. Н. Лугинов
Кырдьык, Ыларов даҕаны муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай
12. көсп. Туох да мөккүөрэ суох, бигэ (күрэхтэһиигэ кыайыы). ☉ Бесспорный, несомненный, чистый (напр., о победе в состязаниях)
Ыраас кыайыыны ааҕыллар, өскөтүн кыайтарбыт тустааччы эмискэ да буоллар, площадканы (көбүөрү) таарыйдаҕына. СНККБ
Ити курдук 82 киилэҕэ маастар Захар Чукров тоҕуста тустан, барытыгар ыраас кыайыыланна. «Кыым»
13. көсп. Быччыҥ үлэтин курдук элбэх күүһү-уоҕу эрэйбэт, кирэ-хаҕа суох (үлэ). ☉ Лёгкая, не требующая напряжения, не пыльная (напр., о работе)
[Галя:] Киниэхэ ыраас эрэ үлэ наада. И. Гоголев
2. аат. суолт.
1. Ким, туох эмэ чэбэрэ, чэнчиһэ. ☉ Чистота, опрятность
Мыыланы билбэтэх былааттаах, Сууйууну көрбөтөх соттордоох, Ырааска ыксаласпатах ырбаахылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былакааттар чэгиэн-чэбдик буоларга, ырааска ыҥыраллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ырааһыттан этиҥ тардар, Чэгиэҥҥиттэн саатаҕын, Наһаа маарынныыр — санааҕар Госпиталга сытаҕын. А. Твардовскай (тылб.)
2. Хойуу мастаах тыаҕа баар халтаҥ сир, ырааһыйа. ☉ Небольшая открытая, ровная местность в лесу, поляна
Тогойкин ыраас саҕатыгар тахсан кэтэһэн турар доҕоругар сүүрэн, атахтарын күөрэлдьитэ турда. Амма Аччыгыйа
Күн саҥа кылайа тахсыыта иннибэр баар ырааска туруйалар көрсөллөр. Н. Якутскай
Ити курдук, сис хаба ортотунааҕы кыракый ырааска, түүн бултуйбут булчут киһи оттубут отуутун уота өрө күндээрэ олордо. Д. Таас
3. көсп. Сырдыкка, кэрэҕэ эрэ туһуламмыт, үтүө дьулуур. ☉ Чистота души, помыслов
Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
Олоххо ыҥырыы, тыыннаах буоларга ыҥырыы, үчүгэйгэ, үрдүккэ, ырааска, сырдыкка ыҥырыы куруук кулгаахха барабаан буолан тыаһыыр. Т. Сметанин
△ Ким эмэ көнө, чиэһинэй сигилитэ, сиэрдээх быһыыта. ☉ Порядочность, честность, неспособность к низким поступкам
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах — сүрэҕиндууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
«Киһи санаатын күүһэ, сүрэҕин сылааһа, дууһатын ырааһа — ол бар дьоҥҥо туохтан да ордук күндү», — дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
Эдэр Безухов сүрдээх үрдүк, халлаан ырааһа дууһалаах киһи эбээт! Л. Толстой (тылб.)
△ көсп. Ким эмэ мөккүһэр, туруулаһар кырдьыктаах дьыалата. ☉ Чья-л. правда, правое дело, честность
Ким уорбутун бар дьоҥҥо этэн биэр. Ырааспын, кырдьыкпын таһаар. Болот Боотур
Буруйдаах буоллаҕына эппиэттиэ, буруйа суох буоллаҕына, ырааһа дакаастаныа. М. Попов
[Ылаарап] Манна кэлэн ачыаһыран олорон, миигин кэлтэччи сэмэлээн, наар бэйэтин ырааһын таһаарына сатаата, уора-көстө үҥсүүтүгэр-харсыытыгар миигин бутуйаары гынар. «ХС»
4. көсп., кэпс. Кыыһынан сылдьыы, уолунан сылдьыы. ☉ Невинность, целомудрие
[Маайа:] Төһө да хобулаабыттарын иһин ырааспын сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов
Оттон таҥара дьиэтин оннугар кыыс оҕо чиэһин, ырааһын харыстыыр ыраас сүүрээннээх күөл халыс гына түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Ис ырааһа көр ис IV
Бу балаҕан ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ыраас хааннаах көр хаан. Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, кыараҕас соҕус харахтаах, көнө муруннаах, ис-киирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Хойуу кыламаннаах хара харахтаах, сурааһын курдук көп хаастаах, кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, ыраас хааннаах, көнө уҥуохтаах, кырасыабай дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас, сытыы оҕо буолбут. МНН
ср. др.-тюрк. арыш арыҕ ‘чистый, святой’, кирг. ырас ‘правда; как надо; хорошо; ловко’, тат. ару ‘чистый’
II
эб., кэпс.
1. Суох, букатын суох (кэпсиирэ эрэ суолт. тутлар). ☉ Совершенно, совсем нет, пусто (употр. только в роли сказуемого)
Ити аайы холкуос дохуота кыччаан, хоромньута улаатан иһэр, оттон туһаҕыт буоллаҕына — ыраас. Суорун Омоллоон
Бүгүн Дьэппириэм хайдах эрэ табыллан бултаабата, эбиэккэ диэри сыччах биир куобахтаах, оттон киэһэ — ыраас. В. Яковлев
[Кулууп дириэктэрэ кыыс] Киһитинэн туох да мааны. Култуура үлэтигэр талаан — ыраас. Э. Соколов
2. Тугу эмэ оҥорор, туохха эмэ сабыдыаллыыр, дьайар туруга, кыаҕа суох. ☉ Не в состоянии что-л. делать, активно действовать
Онтон туран, быһыччытынан эһэ арҕаһын быһан отуоскайдаабытынан барда. Быһыччыта хотор диэн ыраас. Суорун Омоллоон
Дабааны дабайар диэн ыраас. М. Попов
Бастаан ыалы билэн, онтон аны саа тыаһын истэн бугуһуйбут аттар тохтуур диэн ыраас. А. Данилов
♦ Муус ыраас көр муус. Кырдьык, Ыларов даҕаны муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай. Ыраас барыс — тэрилтэ бары ороскуотун саппыт кэннэ хаалар үп. ☉ Доход, чистая прибыль
Мөлүйүөннэр үҥкүрүҥнэһэллэригэр холоотоххо, бытархайдаһыы диэн сороҕор сатаммат. Биһиги сыллааҕы ыраас барыспыт да диэн сөҕүмэр. Н. Лугинов
Сылга сопхуос мөлүйүөнүнэн ыраас барыһы ылар. И. Данилов
1977 сыл түмүгүнэн сибиинньэни иитииттэн 14 260 солкуобай ыраас барыс кэллэ. Дьону үөр. Ыраас буолбут харыс. т. — уҥуох ыарыытынан ыалдьыбыт. ☉ Заболеть туберкулёзом костей (букв. он стал чистым)
Лэгэнтэй, кырдьык, ыраас буолан уҥуох сиэппит көнтөрүк киһи этэ. Софр. Данилов
Арай кини [мин ийэм] ыарыһах, атаҕа ыраас буолан кыайан хаампат. И. Гоголев
«Улахан эмтээх ойуун этэ, ордук ыраас буолбуту киһилээбэт этэ», — диэн эмээхситтэр билиҥҥэ диэри кэпсииллэр. ВНЕ НЭНь
Ыраас (чыыстай) манньыакка ыл көр манньыат. — Кинилэр кубулҕаттарын-тигээйилэрин ыраас манньыакка ыла сылдьаҕын дуо, акаары, куомуннаспыккын көр эрэ! Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, ол оҕо иирсэрэ-баайсара кэмнээх буолуо дуо?! Кини үөрүүтүн, хомойуутун барытын ыраас манньыакка ылан истэҕинэ ыалы кытары сатаан да олорботугар тиийэр. С. Никифоров
(Ыраас) мууска уур көр муус. [Петров:] Ис санааҥ адьас атын эбит, ону ыраас мууска ууруом. А. Фёдоров
Харытыан Тыымпылыырап диэн киһи миигин көрүстэҕин аайы ыраас мууска ууруох буолан саанар. Е. Неймохов
Ким туох буруйу оҥорбута ыраас мууска ууруллан, дьоннор дьылҕалара дьиҥ баарынан быһаарыллар туруктаммыт. П. Аввакумов
Ыраас сүрэҕинэн — ис сүрэхтэн диэн курдук (көр ис IV). [Захар:] Итэҕэй, Сибиэтэ. Мин саамай ыраас сүрэхпиттэн таптыыбын. С. Ефремов
◊ Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар — үрүҥэр таһаар (суруй) диэн курдук (көр үрүҥ)
Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Ыраас паар көр паар II. Күһүҥҥү оруоһу ыһыыга ордук табыгастааҕынан ыраас паар буолар. КПЫ
Кэлиҥҥи сылларга ыраас паар сүөһү аһылыгар аналлаах ыһыылар ылар ирээттэрэ улаатта. ПНП ТКҮүҮ
Ыраас паар диэн ааттанар ханнык да бородууксуйаны биэрбэт паары көтөҕүү сиэрэ суох киэҥник тарҕаммыта. ТХЭ
Ыраас харчы- нан — уу харчынан диэн курдук (көр уу I). Миэхэ эн ыраас харчынан ууран биэрбэт киһи олордоҕуҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрсэ ыраас харчынан төлүүр буолан, дьиэ тутааччылар өр гымматахтара. Н. Якутскай
Быйыл көлөһүн күнүгэр кырата уончалыы солкуобай ыраас харчынан дохуоттанар буоллубут быһыылаах. А. Фёдоров. Ырааһыгар таһаар — көннөрүллэн бүппүт үлэни ыраас кумааҕыга хаттаан бүтэһиктээхтик уһул. ☉ Переписать начисто, набело, вывести на беловик
Билигин авторефератын ырааһыгар таһааран хайаан, үлэтин дьэ бүтэрдэ диэххэ сөп. В. Яковлев
А.И. Софронов «Олох дьэбэрэтэ» диэн биллэр дырааматын өрөбөлүүссүйэ иннинэ суруйан баран, 1921 сыллаахха бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһаарбыта. «ХС»