салыкылдьый диэнтэн холб. туһ. Эттэрин бэрэмэдэйдэригэр кутаччы симинэн, эр-биир ыҥыырдан, аттарын сиэтэн, сууххайдык хаамсан салыкылдьыһа турдулар. В. Миронов

сулардаа диэнтэн атын
туһ. Көмүс-көмүс ыҥыырданан Көттүм-дайдым ахан ини, Аарыктардаах суларданан Айгыһынным ахан ини. И. Гоголев

үүннээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Аппар үүннэнним. Аппыт дьэ киһилии үүннэммит
□ Оҕуһун өссө ыҥыырдамматынан, үүннэммэтинэн — бэрт судургу көлө. С. Маисов

дьүһ. туохт.
1.
лаппарый диэнтэн холб. туһ. Лаппарыһан олорор мончууктары оҥороругар …… эргэ чууркаҕа олорунан кэбистэ. Н. Босиков
2. Бииртэн биир лаппайан көһүн (үгүһү этэргэ). ☉ Быть один другого приземистее
Таһаҕаспытын барытын кэриэтэ лаппарыспыт намыһах аттарбытыгар ыҥыырдан баран, …… айаннаан дуоннаах сири барбатыбыт. Тумарча

даҕ. Ыҥыыр ууруллубут, ыҥыырдаммыт (көлө). ☉ Имеющий седло, осёдланный (о коне или олене)
Хоҥсуоччулаах ыҥыырдаах Хоҥор кугас аттанан, Дьаакыптара күүттэрбэккэ, Дьандьылытан тиийэн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Аҕата сылдьыбыт ыллыгын устун, ыҥыырдаах таба миҥэлэнэн түҥкүр үрэҕи өрө сыыйбыта. Л. Попов
Кини кэнниттэн аҕата, эмиэ көмүс ыҥыырдаах, улаан акка куоҕаччы олорон баран тэптэрэн истэ. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Көлүллүбүт эбэтэр ыҥыырдаммыт тэрилин барытын уһул, сыгынньахтаа (аттан, оҕустан, табаттан). ☉ Рассёдлывать, распрягать (коня, быка, оленя)
Тоҥуу хаарга туоратан таһааран, сыбыдахтаатылар уонна тэйиччи барыйан турар кэбиһиилээх оттон үргээн икки түүтэх оту ылан иннигэр ууран биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Алаас илин кырдалыгар тиийэн тохтоотулар, аттарын сыбыдахтаан хабыалата ыыттылар. Софр. Данилов
Сеня уол тойоттор көлүллэн турар аттарыттан биир бэрт аты сыбыдахтаан миинэ оҕуста. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Ким эмэ таҥаһын уһул, чарааһырт. ☉ Снять с кого-л. одежду. Бу оҕо таҥаһын сыбыдахтыы охсуохха

аат., эргэр. Кийиит малын-салын ыҥыырдан барарыгар анаан күтүөт аҕата кийиит аҕатыгар бэлэхтээбит мааны тэрээһиннээх ата (аттара). ☉ Дар конным скотом от отца жениха отцу невесты: лошади, осёдланные в богатую сбрую, на которых невеста везёт свою кладь
Бу сир уһуллан тахсыбыт орой саалыттан, харамньы чаппарааҕын таҥнарыта ыйаталаабыт курдук, сиэрэй солко сэбирдэхтээх …… аҕыс салаалаах Аал Луук мас айгырыы үүнэн турар эбит. Суорун Омоллоон
ср. монг. харамэк ‘оплата за услугу’

туохт. Тугу эмэни олус харыстаан, кэмчилээн туһан, тутун. ☉ Тратить что-л. очень скупо, быть крайне бережливым
Эргиэмсиктэр ат көхсүгэр ыҥыырдан чөкөтө түһэн аҕалар астара …… төһөлөөх да кэччэнэ, харыстыы сатаабытыҥ иһин, сотору буолаат бүтэн хаалара. Н. Заболоцкай
Ити тылы кини олус кэччэнэ туттар. С. Федотов
Биһиги ытыс тыаһын баҕас кэччэммэт дьоммут. «ХС»
△ Кэччэй, харамсый. ☉ Скупиться, скряжничать
[Уйбаан:] Эйигин кытта инчэҕэй эттээх тулуйан олороруттан ааста, туох иннигэр кэччэнэн муҥнанаргын өйдүүрүҥ буолуо дуо? А. Софронов
Иннэ үүтүн кэҥэтэр, Эргэрбит харам дьоннор Иһиэхтэрин кэччэнэн Эҥин араас диэхтэрэ. П. Тобуруокап
Оттон мин туспунан, — Тилийэ тэлгэһэлээххиттэн, Кэрчиги да кэпсииргин Кэччэнэҕин. К. Туйаарыскай

аат. Көлөнү миинэргэ, ындыы ыҥыырдарга арҕаһыгар ууруллар туспа оҥоһуулаах олох. ☉ Часть сбруи — сиденье, укрепляемое для езды на спине животного, седло
Оһуордаах чаппараах хоҥхочохтоох, Симэхтээх дэпсэ тэллэхтээх, Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев
Ыҥыырга олорор Сүөдэр эмиэ хайдах эрэ уоста-симиттэ быһыытыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр ыҥыырыгар оҕотун кууһан олордо, кэргэнэ сыттык ботуоҕа мэҥэһиннэ. И. Гоголев
◊ Ыҥыыр ат (таба) — ыҥыырдаммыт, ыҥыырдаах ат, таба. ☉ Осёдланная лошадь, осёдланный олень
Сайын аайы окко киириэх иннинэ Бииктэр биэссэр, Уйбаан учуутал ыҥыыр атынан куораттыыллар. Амма Аччыгыйа
Ыал дьиэтин таһыгар хас да ыҥыыр аттар баайыллан тураллар. Эрилик Эристиин
Биһиги ыҥыыр табаларынан аймахтарбытыгар көһөн испиппит. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. тув. ыҥҕыр ‘коровье седло’, казах. ыҥыршак ‘бычье седло’, уйг. егэр ‘седло’

бото диэн курдук
«Дьэ, сатамматыбыт, доҕоттоор», — диэбитинэн Байанай атын холунун төлүтэ баттаата, ыҥыырын сулбу тардан ылан, буутайын тиэрэ бырахта. П. Филиппов
От буутай ууран. Сымнаҕас ботолоох Ыҥыырбынан Ыҥыырданан кэбистим. Күндэ
Холуна суох ыҥыыр, үс-түөрт салҕааһыннаах муоһа, тэһиин, эргэ баата сон элэкэтэ, буутай диэннэр сир аайы дэлэй «маллар». «ХС»