1. 1. ыһыахтаа I диэнтэн бэй. туһ. Собо өрө мөхсөн, кыырпах таммахтарынан ыһыахтана, көмүс хатырыга кылбачыйа оонньуура үчүгэйин эриэхсит! АИА-А КБ
      Биһиги обургулар чомполоннохпутуна, ууну бырдаҥалата ыһыахтаннахпытына, элгээммит тэҥҥэ үөрэр-көтөр курдуга. КАА АСС
      Оһох үөлэһинэн төлөнө күөдьүйэн, кыымынан ыһыахтанара. МАП ЧУу
2. кэпс. Үбү-аһы ыскайдаа, мээнэ матайдаа. ☉ Швырять, транжирить (деньги)
   [Матайар Мааса:] Бу хантан харчыланан ыһыахтанныҥ? Миитэрэй Наумов
   Кырдьык, сыҥалыы сатыыр, ыһыахтанар харчы кэмчитийдэ. «Чолбон»
3. көсп., кэпс. Быыстала суох, үрүтүрдүгэр саҥар, кут-сим. ☉ Говорить бодро, много и без остановки о чём-л.
   Элэҥ Аана элэстэнэн киирдэ, оһох иннигэр иттээри мэтэриҥнии-мэтэриҥнии, кэпсээн ыһыахтанна. И. Егоров
   Эйигин көрдөхпүнэ этиэхпин эппэппин, Элэкхаадьы тылларынан ыһыахтанабын. В. Потапова
   Сорох дьон омуннура-омуннура, күлэн имнэнсэн кээһэ-кээһэ, кэпсээн-ипсээн ыһыахтаналлар. ЧКС ОДьИи
   Лиэксийэ ааҕарбар киһи дэбигис өйдөөбөт тиэрминнэринэн мээнэ ыһыахтаныа суохтаахпын. И. Семёнов
4. көсп. Тугу эмэ тулаҕар тарҕата сырыт (хол., идиэйэни, үөрүүнү). ☉ Фонтанировать чем-л. (напр., идеями), излучать что-л. (напр., радость)
   Иван Гоголев оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоонунан ыһыахтанара. ЧКС ОДьКИи
   Кини үөрүүнэн-көтүүнэн ыһыахтана сылдьар киһи этэ. «Чолбон»
5. дьүһ. туохт. суолт.
6. ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Анарааҥҥыта, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, тута Айыыдаҕа ыһыахтанан кэлбитэ. В. Протодьяконов
   Ньургуһунум дьэ өй ылан, миэстэтин диэки сүүрэн ыһыахтана турда. М. Соров
   Маша хортуоппуй ыраастаан ыһыахтанна, дьиэ сууйуутугар эмиэ баар буола түстэ. ЧКС ЫаЫЫ
7. көсп., сөбүлээб. Саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан улаханнык кыыһырбыккын биллэр, сирбиэтэнэн тур. ☉ Шумно, громко выражать свой гнев (словами, жестами)
   Баһыахтыыр Балбаара дьиэ иһинээҕи дьону барытын мөҕөн-этэн ыһыахтанан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
   Ити үлүгэрдээҕи истэ-истэ, куһаҕан дьахтар эбитэ буоллар, ыһыахтанан да турдаҕына көҥүлэ. В. Гаврильева
   Кыыс быһыыта-майгыта олуонатык көстөр, солуута суох тылларынан ыһыахтанар. ЧКС АК

аат.
1. Саха сайыны көрсөр үгэс буолбут национальнай бырааһынньыга: аһыллыытыгар алгыс, кымыс иһиитин сиэрэ-туома, күн устата күүһү-уоҕу холоһон күрэс былдьаһыы, норуот уусуран айымньытын ырыанан-тойугунан толорууга, ат сүүрдүүтүгэр, саха оонньуутугар күрэхтэһии ыытыллар. ☉ Традиционный якутский национальный праздник, включающий в себя церемонию кумысопития, благопожелания алгысчыта (алгысчыт) (знатока, мастерски исполняющего обряд), круговой танец осуохай (оһуохай), состязания в силе и ловкости, конные скачки, национальные игры, ысыах. Ыһыаҕы тэрийии сиэрэ-туома саха норуотун историческай сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан испит. Саха сэһ
1977
Хабыыча ыһыахтарга оонньуон, күрэс былдьаһыан олус баҕарара. ИСА
Мин оҕо эрдэхпинэ дьон ыһыах саҕана туос хастыырын өйдүүбүн. ГПП ТО
Ол тэҥэ урууга, ыһыахха ааттаах сүүрүк аттар бааллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Көр-нар, ырыа-тойук. ☉ Веселье, игры-песни
Тукаам, эдэр сааһыҥ күрэнэ илигинэ кини кэрэ ыһыаҕар көрүлээн-нарылаан хаал. И. Гоголев
Үөһэ баһаам элбэх күөрэгэйдэр бииртэн биир солбуйсаннар, ырыа ыһыаҕын тардаллар. В. Иванов
♦ Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) — ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) диэн курдук (көр ый-күн)
Мэник Мэнигийээн курдук, эн ону көрүөх бэтэрээ өттүгэр күн-ый ыһыаҕа оҥоруоҕуҥ. Оо ТС. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа көр олох I. Оҕо аймахха, биллэн турар, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа буолар буоллаҕа дии. КАА АСС
Ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый-күн. Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Били хаарыаннаах күндү кэһиитин эһэ ый-күн ыһыаҕа оҥорон барбыт. «ХС»
Эһэни өлөрдүлэр даҕаны, этин-сиинин бүттүүнүн ый-күн ыһыаҕа, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥоруохтаахтар. В. Санги (тылб.)
Ыт-кус ыһыаҕа буол көр ыт-кус. «Ыт-кус ыһыаҕа буолуон кэриэтэ, аһааҕырбыт биэбитин быйыл туттарбыт дуу?» — диэтэ аҕалара. Күрүлгэн
Ыт-кус ыһыаҕа оҥор көр ыт-кус. Судаарыстыба үбүн-аһын ыткус ыһыаҕа оҥорботтор ини. «ХС»
◊ Дьөһөгөй ыһыаҕа — былыргы саха итэҕэлигэр олоҕуран, Дьөһөгөй айыыга анаан ыытыллар ыһыах. ☉ По преданию якутов: ысыах, посвящённый божеству Дьөһөгөй — создателю и покровителю конного скота
Былыр сахалар дьөһөгөй ыһыаҕа диэни тэрийэллэрэ. Күрүлгэн
Кулун кымыһа (ыһыаҕа) көр кулун. Саас дьөһөгөй оҕотун — сылгыны уруйдаан кулун ыһыаҕа диэни ыһаллара. ЗФМ ЮИЯ. Кыыс ыһыаҕа — сулумах эр дьоҥҥо эргэ тахсар саастаах кыргыттары, дьахталлары суорумньулуур сыаллаах-соруктаах ыһыах. ☉ Ысыах, посвящённый сватовству незамужних девушек, женщин
Ыаллыы нэһилиэккэ кыыс ыһыаҕа диэн сонун ыһыах тэриллэр. И. Гоголев
Тунах (тунал) ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Чоочо туран, улахан тунах ыһыах оҥорор, дьон бөҕө кэмэ суох мусталлар. Саха сэһ. II
Бытыайаны бу сайын күөх тунах ыһыаҕар таба көрөн, кэргэн кэпсэтэр санаалаах кэлбитэ. Далан
[Үчүгэй Үөдүйээн:] Үрүҥ илгэни оҥорор, тунал ыһыаҕы туругурдар уйгу-быйаҥ иччитэ буол! ҮҮА. Туҥуй ыһыах көр туҥуй. Сыл ахсын дьоннорун-сэргэлэрин мунньан туҥуй ыһыах ыыталлар. Таҥара ыһыа- ҕа — дьөһөгөй ыһыаҕа диэн курдук. Таҥара ыһыаҕа — сылгы төрөөбүт, отмас көҕөрбүт кэмигэр айыы ойууна алгысчыттаах үөрүүлээх ыһыах. Саха сэһ
1977
Ый-хай ыһыаҕын түһэр — ый-хай (һуу-һаа) бөҕөнү түһэр диэн курдук (көр түһэр). Саҥа киһи тииҥ саҕа бэйэтэ икки сутуругун болточчу туттан, ытаан ый-хай ыһыаҕын түһэрдэ. Айталын
Ыһыах ойууна — айыы ойууна диэн курдук (көр айыы I). Сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит буоламмыт, ыһыах ойууна диэни эмиэ билиммэппит. «ХС». Ыһыах сэргэтэ этногр. — ыһыахха эрэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь, предназначенная только для ысыаха
Үксүн тэлгэһэ сэргэтэ, итэҕэл, ыһыах сэргэлэрэ диэҥҥэ арахсаллар. ПАИ СМС. Ыһыах ыйа түөлбэ. — бэс ыйа. ☉ Июнь. Ыһыах ыйыгар айылҕа тупсан силигилиир. Ыһыах ымыйа эргэр. — көнө тутаахтаах, атаҕа суох, чорооҥҥо маарынныыр хороҕор мас иһит (быһа холоон, биэдэрэ аҥарыгар биитэр түөрт гыммыттан үһүгэр тэҥ кээмэйдээх). ☉ Деревянный жбан с прямой ручкой и без ножки ёмкостью в три четверти или в половину ведра
Ыһыах ымыйаны уонна чороону хатыҥтан оҥороллор. «ХС». Ыһыах ыс — ыһыахта тэрийэн ыыт. ☉ Устраивать, проводить ысыах
Ыраах-чугас сиртэн Ыҥырсан, угуйсан Ыһыах ыһан эрэллэр. С. Дадаскинов
Сыл аайы Мас Өнүкүй ойууну кыырдан ыһыах ыһар идэлээх этилэр. «Чолбон»
Саха киһитэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөйтөн куруук көрдөһө-ааттаһа, кинини алгыы сылдьара, ыһыах ыһара. КДьА. Ыһыах ыһааччы — ыһыах тэрийэн ыытар киһи. ☉ Организатор, инициатор ысыаха. Ыһыах ыһааччы эрдэттэн сылгытын тутан, биэлэрин ыан, күрүөҕэ-хаһааҕа кулуннары сэлэлээн, биэ үүтүнэн кымыс мунньан, сүөһү өлөрөн бар дьонун күндүлүүр, аһатар. БСИ ЛНКИСО-
1938. Эбир ыһыах эргэр. — урут сахаларга: саас ыытыллар орто кээмэйдээх ыһыах. ☉ В старину у якутов: ысыах среднего масштаба, проводимый весной
Туҥуй ыһыаҕы торолутар, Дэлэй ыһыаҕы тэнитэр, Эбир ыһыаҕы элбэтэр Эҕэрдэлээх күннэригэр Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүттэрбит төлкөтө, Өбүгэбит үгэһэ, Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
ср. др.-тюрк. сачыҕ сач ‘совершать жертвенное окропление’, сач ‘рассыпать, разбрызгивать’

ысыах (якутский кумысный праздник) # ый-кун ыһыаҕа оҥор = раздавать съестные припасы без расчёта (букв. делать так, как это делается на празднике в честь Солнца и Луны).

возвр.-страд. от ыһыахтаа = 1) бросаться, кидаться чём-л.; кумаҕынан ыһыахтан = кидаться песком; 2) быть разбросанным, рассеянным, разбрызганным.

n. summer solstice holiday