ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук
Сыанаҕа дьахтар ыһыахайданан киирдэ. ПНИ АДХ

ыстар диэнтэн бэй
туһ. Кирилл өтүүктэнэн ыһыллаҥныыр, одьукулуонунан ыстарынар, киһини тумнарыах курдук. Огдо

дьүһ. туохт. Ыһыллаҥнаан, өгдөҥөлөөн хамсан, оннук хамсанан хаамп-сиимп. ☉ Ходить, двигаться угловато, неуклюже, размахивая руками и подпрыгивая
Саввишна уҥа ороҥҥо олорор нуучча ыалдьытын аттыгар таһыахайдаан тиийдэ. Болот Боотур

туохт. Араастаан эриллэҥнээ, ыһыллаҥнаа (хол., баттаҕы, сиэли этэргэ). ☉ Виться, скручиваться, трепаться на ветру (напр., о волосах, гриве)
Эһэгэй-дугуй тибиилээх сиэллэрэ Эриллэ-буралла ытыллар. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Тиэтэйэн, ыксаан илиигин-атаххын босхо ыытан, ыһыллаҥнаан хамсан. ☉ Двигаться торопливо, нескладно раскидывая руки, ноги
Бүөтүкэ уол уоһун боллотон, өрө сыҥсыйан кэбиһэ-кэбиһэ, таҥнан тарымтахтана турар. Амма Аччыгыйа
Мин, бэлэм сылтах, …… таһырдьа диэки тарымтахтана турдум. «ХС»

туохт., кэпс. Илиигин-атаххын босхо ыытан ыһыллаҥнаан хамсан, сүүр. ☉ Гнаться за кемчем-л., бежать, произвольно болтая руками и неловко вскидывая ноги
Солбурҕаҕа дагдаҥнаспыт суордуу тойоттор [тутуллубут кыһылы] тула көтөн сабыдахтастылар. М. Доҕордуурап
Өрүүнэ, кини кэнниттэн сабыдахтаһан кэлэн, оттоох сыарҕаҕа тобуктуурун кытта, Кириһээн буоһатын ыытан кэбистэ. И. Сысолятин

дьүһ. туохт.
1. Бэйэҥ таптыыргынан, хайдах саныыргынан дьаһанан олор; айбардаа. ☉ Хозяйничать по своему усмотрению, как вздумается; своевольничать
«Эргиттэ» хоту хонноҕор, былыргылыы Хабарҕа муннуктаах, кыараҕас түннүктээх дьиэҕэ Байбал Сэмэнэп ийэтэ Маабыра эмээхсин күөдүлгэхтиир. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ генераллар Дону уонна Кубаны былдьаабыттара. Украинаҕа ньиэмэстэр көҥүл күөдүлгэхтээбиттэрэ. М. Прилежаева (тылб.)
2. Илиигин-атаххын босхо ыытан, ыһыллаҥнаан хамсан (күөдэл курдук таҥныбыт киһи хамсаныытын этэргэ). ☉ Двигаться торопливо, беспокойно, нескладно раскидывая руки, ноги (под ворохом одежды)
Эрдэлиир Миитэрэй «Суор ойуун» буолан, кыыран күөдүлгэхтээн баран …… олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Туораҥа дьон ортотуттан күөдүлгэхтээн таҕыста. А. Сыромятникова

I
тыаһы үт. т. Чыычаах саҥатын үтүктүү. ☉ Звукоподражание чириканью птички
Сайыҥҥы чэмэлийэ тыгар күн, …… эккэлии көрсүбүт …… Моойторук, …… «чырып» дии-дии түөрэҥэлии олорор сылгы чыычааҕа — бары кинини кытта бииргэ үөрсүбүт курдук этилэр. Н. Якутскай
[Кеша] мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Сылгы чыычааҕа] «чырып-чырып» дии-дии, үөһэ-аллара ыһыллаҥныы көтөрө. И. Федосеев
II
аат. Чөкчөҥө арааһа: бэрт кыра, хонуу күөрэгэйин саҕа; көхсө күкээркэй, түөһэ ыыс-араҕас, кыната хара; уу үөнүнэн аһылыктанар. ☉ Один из видов куликов: плавунчик круглоносый
— Тоойуом, ити кустар буолбатах. Ити кустар бэриэччиттэрэ — хоҥор чырыптар. И. Левин
Чырып уу отун быыһынан хайа баҕарар устар, кураанах сиргэ таҕыстаҕына, от курдук синньигэс атаҕынан түргэнник сүүрэр. ПН ТОК

1. 1. ыһыахтаа I диэнтэн бэй. туһ. Собо өрө мөхсөн, кыырпах таммахтарынан ыһыахтана, көмүс хатырыга кылбачыйа оонньуура үчүгэйин эриэхсит! АИА-А КБ
      Биһиги обургулар чомполоннохпутуна, ууну бырдаҥалата ыһыахтаннахпытына, элгээммит тэҥҥэ үөрэр-көтөр курдуга. КАА АСС
      Оһох үөлэһинэн төлөнө күөдьүйэн, кыымынан ыһыахтанара. МАП ЧУу
2. кэпс. Үбү-аһы ыскайдаа, мээнэ матайдаа. ☉ Швырять, транжирить (деньги)
   [Матайар Мааса:] Бу хантан харчыланан ыһыахтанныҥ? Миитэрэй Наумов
   Кырдьык, сыҥалыы сатыыр, ыһыахтанар харчы кэмчитийдэ. «Чолбон»
3. көсп., кэпс. Быыстала суох, үрүтүрдүгэр саҥар, кут-сим. ☉ Говорить бодро, много и без остановки о чём-л.
   Элэҥ Аана элэстэнэн киирдэ, оһох иннигэр иттээри мэтэриҥнии-мэтэриҥнии, кэпсээн ыһыахтанна. И. Егоров
   Эйигин көрдөхпүнэ этиэхпин эппэппин, Элэкхаадьы тылларынан ыһыахтанабын. В. Потапова
   Сорох дьон омуннура-омуннура, күлэн имнэнсэн кээһэ-кээһэ, кэпсээн-ипсээн ыһыахтаналлар. ЧКС ОДьИи
   Лиэксийэ ааҕарбар киһи дэбигис өйдөөбөт тиэрминнэринэн мээнэ ыһыахтаныа суохтаахпын. И. Семёнов
4. көсп. Тугу эмэ тулаҕар тарҕата сырыт (хол., идиэйэни, үөрүүнү). ☉ Фонтанировать чем-л. (напр., идеями), излучать что-л. (напр., радость)
   Иван Гоголев оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоонунан ыһыахтанара. ЧКС ОДьКИи
   Кини үөрүүнэн-көтүүнэн ыһыахтана сылдьар киһи этэ. «Чолбон»
5. дьүһ. туохт. суолт.
6. ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Анарааҥҥыта, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, тута Айыыдаҕа ыһыахтанан кэлбитэ. В. Протодьяконов
   Ньургуһунум дьэ өй ылан, миэстэтин диэки сүүрэн ыһыахтана турда. М. Соров
   Маша хортуоппуй ыраастаан ыһыахтанна, дьиэ сууйуутугар эмиэ баар буола түстэ. ЧКС ЫаЫЫ
7. көсп., сөбүлээб. Саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан улаханнык кыыһырбыккын биллэр, сирбиэтэнэн тур. ☉ Шумно, громко выражать свой гнев (словами, жестами)
   Баһыахтыыр Балбаара дьиэ иһинээҕи дьону барытын мөҕөн-этэн ыһыахтанан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
   Ити үлүгэрдээҕи истэ-истэ, куһаҕан дьахтар эбитэ буоллар, ыһыахтанан да турдаҕына көҥүлэ. В. Гаврильева
   Кыыс быһыыта-майгыта олуонатык көстөр, солуута суох тылларынан ыһыахтанар. ЧКС АК

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’