ыһылын-тоҕулун диэнтэн хай
аата. Бастаан кэлэрбэр ыһыллыы-тоҕуллуу бөҕө этэ. Е. Неймохов
Билиҥҥи ырыынак, ыһыыллыы-тоҕуллуу кэмигэр кини тэрилтэтэ сүрдээх үчүгэйдик дьаһанан олорор. Т. Находкина
Отчуттар олорон ааспыттарын кэннэ, урут киһи хараҕа үөрэр сирдэригэр бөх-сыыс, ыһыллыы-тоҕуллуу бөҕө. «Кыым»

ыгылын диэнтэн хай
аата. Тыыным ыгыллыытын Тыал даҕаны дьэгдьиппэтэ. С. Васильев
Киниэхэ [үчүгэй иитиилээх киһиэхэ] атын дьон хараҕар ыһыллыы-тоҕуллуу уонна кыбдьыгырааһын, тыҥааһын, ыгыллыы көстөөччүтэ суох. ПБН КСКТ

даҕ. Туох да бэрээдэгэ суох, олус ыһыллыбыт-тоҕуллубут. ☉ Беспорядочно разбросанный, заваленный чем-л. в беспорядке, захламленный
Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар. А. Софронов
Уһук бараак биир ааныгар киирбиттэрэ. Эмиэ күөдэл-наадал дьиэ буолан биэрбитэ. Р. Баҕатаайыскай

туохт. Ыһыллан-тоҕуллан көһүн (киһини этэргэ). ☉ Быть, казаться неопрятным, несобранным (о человеке)
Дьиэ киһитэ гыныахха Дьиэкэллэн-куохаллан Дьикти бэйэлээх эбит, Үлэһит гыныам диэтэххэ Үрэллэн-бураллан Дьэ дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Киһи киирэн да диэн кута-сүрэ тохтообот сирэ буолан биэрдэ, хаһаайкабыт даҕаны үрэллэнбураллан онуоха эмиэ тэҥнээх хотууска буолла. «ХС»

аат. Туох эмэ сыаллаах-соруктаах кэтээн көрүү-истии; бэрэбиэркэ. ☉ Проверка, а также постоянное наблюдение в целях проверки или надзора, контроль. Отчуот киириитин хонтуруола
□ Уураах уонна ыйаах кэнниттэн хонтуруол кытаатта
А. Пахомов. Уопсастыба бас билиитин уонна үбү харыстааһыҥҥа хонтуруолу төһө да күүһүрдүбүппүт үрдүнэн, биһиэхэ билигин даҕаны ыһыллыы-тоҕуллуу, үбү кэмчилээн туттубат …… буолуу чахчылара үгүстүк таһаарыллаллар. «Кыым»

туохт.
1. Чэпчэки буолан ыһылын-тоҕулун (хол., түү, от). ☉ Разметаться, разлететься (о пухе, сене)
Уолчаан куһун түүтэ үргэҥнээн олорор. И. Федосеев
Ыксалынан тиэллибит от үргэҥнээн, суолу быһа ыһыллан кэллэ. «ХС»
2. Тугу эмэ мээнэ ыскайдаа, ыһантоҕон кэбис. ☉ Тратить что-л. бездумно, мотать, транжирить
[Болтоһо:] Үлэлээбэккэ эрэ үлүскэн Үпкэ үктэммит быһыынан, Үөһэ-аллара туттан Үргэҥнээн барбытым. А. Софронов
Манчаары Батыйа күөрэтэн баайдары уолутан Булбутун барытын: Кылааннаах түүлээҕи, өрүөллээх харчыны Бар дьоҥҥо түҥэтэн, үргэҥниир дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
«Уобаластааҕы сэбиэт» хата бэйэтэ хааһына үбүгэр бүтүннүүтүгэр сарбаҥныыр, ол-бу үбү көҥүл үргэҥниир. «ХС»
ср. тюрк. үркэн ‘искра’

1. үрэй диэнтэн бэй. туһ. Өлүү түбэлтэлээх сүүрүккэ дэлби халкыҥнаан, тоһоҕолоро били холбооттообут хаптаһыннарын кыайан туппакка, болуоттара үрэллэн барбыта. И. Федосеев
   Үрэҕи туоруур суон бэрэбинэ муоста эргэрбит, кытыыта үрэллэн хаалбыт, ортото кэдэйбит. А. Сыромятникова
   Маша аргыый туран олордо. Үрэллэн хаалбыт баттаҕын өрө анньынна. М. Доҕордуурап
2. Ыһыллан-тоҕуллан эстэн бар, суох буолан хаал (хол., хаһаайыстыба). ☉ Развалиться, разладиться, прийти в расстройство (напр., о хозяйстве)
   [Онтоон Кириисэҕэ:] Аҕыйах хонон баран холкуостара үрэллэн хаалыа ээ, эн ону туох дии саныыгын? Күндэ
   Мин бардахпына саҥардыы тэриллибит дьахталларын холбоһуга үрэллиэҕэ. «ХС»
   Сүҥкэн күчүмэҕэйдэри кыайан сэбиэскэй норуот сэриигэ үрэллибит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрбитэ. ЭБТ
3. Тарҕанан, симэлийэн, сүтэн суох буолан бар (хол., буруо). ☉ Развеяться, рассеяться (напр., о дыме)
   Буруо арыый үрэллэн, Витя көрбүтэ — биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай

аат. Ыһыллыытоҕуллуу, күөрэ-лаҥкы түһүү. ☉ Беспорядки, хаос
Сибилигин уруу малааһына буолуох буолта үөдэн-таһаан дүбдүргэнинэн солбулунна. М. Доҕордуурап
Тула өттүлэригэр бүлүмүөт, аптамаат тыаһа битигирээбитэ. Уолаттар үөдэн-таһаан ортотугар биирдэ баар буола түспүттэрэ. Күрүлгэн
Французтар илиилэригэр куорат буолбакка, үөдэн-таһаан хаалбыта. АС НИСК
♦ Үөдэн-таһаан буолбут — алдьаммыт-кээһэммит, ыһыллыбыт-тоҕуллубут, күөрэ-лаҥкы барбыт. ☉ Превращаться в беспорядок, хаос
Дэриэбинэ бэйэтин иһэ буоллаҕына, биир да бүтүн түннүктээх-үөлэстээх дьиэ диэн суох гына барыта алдьанан, үөдэн-таһаан буолбуттар. Эрилик Эристиин
Үөдэн-таһаан буолбут быһыты үлэһиттэр кыһыйбыт-абарбыт харахтарынан көрөн турдулар. А. Фёдоров
Туох эрэ куһаҕан буолбута. Дьон сирэйэ-хараҕа бары ыгыллыбыт, дьиэ иһэ хайдах эрэ үөдэнтаһаан буолбут курдуга. Д. Таас. Үөдэн-таһаан оҥор — алдьат-кээһэт, ыс-тох, күөрэ-лаҥкы ыыт. ☉ Учинить беспорядок, устроить хаос, перевернуть вверх дном
Хараҥа ыыспаҕытын үлтү үктээн, үөдэн-таһаан оҥортоон барыам, ыттар! Амма Аччыгыйа
Акылааппытын быһыта кэрдэн эмиэ үөдэн-таһаан оҥорбуттар. М. Доҕордуурап
Дьадаҥы ыал чуумпу балаҕаныгар эмискэ ааспыт үйэ ыар аргыһа — сор-муҥ холоруга — киирэн үлтү ытыйан, үөдэн-таһаан оҥорон кэбистэ. ОИП Х

аат. Дьиэ кыылын уопсай аата; кыра сиэмэх кыыл-сүөл. ☉ Общее название домашних животных; мелкие хищные звери, грызуны
Халыҥ тириибин хайыттардыҥ, ыкка-куска сиэттэрдиҥ, абааһы кыыһыгар атаҕастаттыҥ. Саха фольк. Бу туохпут ыта-куһа булла, дьон ыта да суох олороллор. Р. Кулаковскай
Костя сыарҕалары, көлөлөрү, ыттары-кустары үрдүлэринэн ойуолаан, оскуола кирилиэһиэгр биирдэ ыстанан кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
♦ Ыт-кус курдук өлбүт (өлөр) кэпс. — сиргэ-тыаҕа өлбүт, ханна өлбүтэ биллибэт, хараллыбакка хаалбыт. ☉ Пропасть без следа (букв. умереть как собака)
Мин да иэстэбиллээх киһи буолуом, ыт-кус курдук өлөрөн кэбиһиэҥ суоҕа. Саха фольк. «Аны баҕас ыт-кус курдук өлбөт киһи буоллум, өллөхпүнэ даҕаны булуллан хараллыам», — диэн кини эрэммит. ВНЕ НЭНь. Ыт-кус ыһыаҕа буол кэпс. — ыһыллан-тоҕуллан, сүтэн-оһон, баранан хаал, аҕыйаа (хол., баайы-дуолу этэргэ). ☉ соотв. быть пущенным на ветер (напр., о состоянии, богатстве)
Ньирэйдэр үстэн биирдэрэ өллө быһыылаах, бачча баай тоҕо туһата суох ыт-кус ыһыаҕа буола турарый? ВМП УСС. Ыт-кус ыһыаҕа оҥор кэпс. — үбү-аһы, баайы-дуолу туох да туһаҕа таһаарыма, ыһан-тоҕон, матайдаан симэлитэн кэбис. ☉ соотв. пускать на ветер
Ыһыллыы саҕана, холкуос баайа дии-дии, ыт-кус ыһыаҕа оҥорбуттара. «Кыым»
Төрөппүттэрэ үйэлэрин тухары муспут баайдарын-дуолларын ыткус ыһыаҕа оҥорботоллор бэрт буолуо этэ. «Чолбон»