иҥнэр диэнтэн атын
туһ. Эрэлийэр долгуннардаах Эҥкэһийэр дириҥ муора Иҥнэриллибит иһит курдук, Чурумчуку иһигэр Чупчуруллан киирдэ. Эллэй
Итии хааны эмсэхтэммит Илбис бииһэ иҥнэриллэн, Күр таас ииҥҥэ көмүлүннэ. Эллэй

сыһ. Сигидийэн, хойуу, көп буола, сахсаччы (хол., үүн). ☉ Ветвисто, мохнато (напр., расти — о ветвях, шерсти)
[Эһэ] былырыын күһүнү быһа сигидиччи үүммүт сугунунан эмсэхтэммитин санаат, сыҥааҕын уута сүүрдэ. И. Гоголев

туохт. Тугу эмэ кистээн (дьон көрбөтүнэн) оҥор (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Делать что-л. тайно, под секретом (редко употр.)
Иһирэхтээн аһатта. ПЭК СЯЯ
Иһирэхтээн ыйытара. ПЭК СЯЯ
Иирсибит истэрин Иһирэхтээн иһиттэххэ, Буоһата суох боруок буолла, Аччыгый да аймааһыны тарта. А. Софронов
Илиэһэй уола Имньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса, Иирдэ-кутурда диэн Истиҥ-тастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов. Тэҥн. иһирэҕэлээ

аат. Туора соҕус дьыалаҕа кытта сатааһын. ☉ Вмешательство во что-л.; влезание в чужие дела. Киһи олоҕор орооһуу. Ис дьыалаҕа орооһуу
□ Хомойуох иһин, билигин ханнык даҕаны хирургическай орооһууну оҥорор бырааппыт биһиэхэ суох
Кини ону тулуйуо суоҕа! В. Яковлев
Улахан иирсээннэргэ орооһуу, кими эмэ эккирэтии, кими эмэ көмүскэһии, бэйи, саахары эмсэхтэнэр буолбатах. «ХС»

туохт.
1. Иирбит киһи курдук баламаттык этиһэн-охсуһан айдааны тарт. ☉ Вести себя безрассудно, дико, подобно сумасшедшему, буянить
Кэнникинэн киһибит дьэ иирэнкутуран турда.  Илиэһэй уола Имньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса, Иирдэ-кутурда диэн Истиҥ-тастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов
2. көсп. Тыаһаан-ууһаан, силбиэтэнэн, балысханнык ытыллан тыалыр (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Бесноваться с шумом, свистом, разбрасывая, ломая все вокруг (о вихре, буре)
Сорох буурҕа үс хонон астар, оттон сороҕо тоҕус даҕаны хонук устата иирдэҕинэ-кутурдаҕына көҥүлэ. Н. Якутскай
Таһырдьа тыал ытыллар, иһиирэркуһуурар, иирэр-кутурар. Н. Якутскай

аат.
1. миф. Абааһы, адьарай. ☉ Леший, бес, черт
Хата абааһы атамааннара, соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиэһэй бөҕө бэттэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Ньургун Боотур
Илиэһэй биистэрэ илэ киирэннэр, Имэҥнээх бэйэлэрэ иэнигийэр буолбуттар. П. Ойуунускай
Ол [Муустаах] байҕалтан кэлбит олоҥхо бухатыырдара хаһан да үтүө өттө буолбаттар, алдьатааччы, сиэччи, алдьархайы аҕалааччы амырыын өттө, илиэһэй бииһин ууһа буолаллар. А. Сыромятникова
2. Билигин үксүгэр үөхсүү тылын быһыытынан туттуллар. ☉ Употребляется преимущественно как бранное слово (часто в сочет. со сл
уол 'сын', кыыс 'дочь': чертов сын!, чертова дочь!). Илиэһэй уола Им-ньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса Иирдэ-кутурда диэн Истиҥтастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов
«Илиэһэй кыыһа, эйигин баҕас!» - диэн кулуба бардьыгынаат, эмээхсини баттаҕын аһыттан ылан хотон аанын диэки состо. И. Гоголев
«Аны итинник ыллыаххыт дуо, илиэһэйдэр!» - диидии, уолаттар кулгаахтарын эрийбиттэр. ПНИ ДКК
русск. леший

1. даҕ.
2. Тыынар, олох олорор. ☉ Такой, который дышит, живой
   [Алааппыйа эмээхсин:] Тыыннаах киһи буолан бараммын хайдах саҥарбат буолуомуй! П. Ойуунускай
   Аҕаҥ, ийэҥ тыыннаахтар. Сорох ардыгар нэһилиэккэ кумалаан буолаллар, сорох ардыгар дууһа быстыбатынан тыыннаах эрэ бэйэлэрин балаҕаннарыгар ыал буолан дьаабыланаллар. Эрилик Эристиин
   «Суох, эти ылбаппын, — диэтэ атыыһыта. — Аны үс-түөрт хонугунан өрүскэ сүөһү үүрдэрэбин, онон тыыннаах сүөһүнэн биэрдэххинэ эрэ ылар оҕонньорбун». Күндэ
3. Үүнэ, силигилии турар (айылҕа, үүнээйи туһунан этэргэ). ☉ Находящийся в состоянии роста, цветения (о природе, растениях)
   Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Үүнэр от-мас тыынар тыынын иһиллиирим, Тыыннаах айылҕа саҥатын сабаҕалыырым. С. Зверев
   [Москва олохтоохторо] артыыстары, тыйаатыр салайааччыларын тыыннаах сибэккилэринэн сабыта тамнаабыттара. АҮ
4. аат суолт. Олох олорор, өссө өлө илик ким-туох эмэ. ☉ Ещё не умершее, живое существо
   Тыыннаахтар бу малларынан туһамматтар. Бу маллар бэйэлэрэ тыыннаахтарынан эмсэхтэнэллэр. Амма Аччыгыйа
   Биһиги киэҥ тайҕабытыгар элбэх сүүрүк устар. Онтон бииргэ туох баар тыыннаах бары мустар. Н. Тобуруокап
   Өлбүтү кытта ким да өлбөт, тыыннаах тыыннааҕы саныыр. Н. Ефремов
   ♦ Тыыннаах тулаайаҕа көр тулаа- йах
   Билэр аҥаардас ийэни, Бу уол — тыыннаах тулаайаҕа. Баал Хабырыыс
   ◊ Тыынар-тыыннаах — сиргэ баар тыыннаах барыта: харамайдар, үүнээйилэр. ☉ Всё живое: существа, растения
   Былыр дьөһөгөй байҕал кытыытыгар ийэ-моҕой кыыл сытан эрэ сири сиэн, ууну иһэн, бэйэтэ-бэйэтиттэн сиэмэлэнэн, хамныыр-харамайы, тыынартыыннааҕы үөскэппит эбит. П. Ойуунускай
   Олох диэн тыынар-тыыннаахха баҕалаах-ымсыылаах да суол буоллаҕа... ордук бу тиһэх күн тирээн кэллэҕинэ. Н. Заболоцкай
   Үөл-дьүөл хараҥаҕа Дайыыла бэрт өр тулуйан, хараҕын араарбакка өстөөҕүн одуулаһа сыппыта да, антах мэлдьи им-дьим, тыынар-тыыннаах суоҕун курдук этэ. Д. Таас. Тыыннаах испиир — ууламматах, ыраас. ☉ Неразведённый, чистый (спирт)
   Бандьыыттар аһаары отууну тула мусталлар, хас да иһит тыыннаах испиири аҕалаллар. Н. Якутскай
   Хаһан эмэ, биллэн турар, тоҥноҕуна-хаттаҕына, тыыннаах испиири да кэтэрдэр буолара да, аһыы ууга баҕас сааһыгар ылларбатаҕа. В. Гаврильева
   Тоҕо-хоро сэһэргэһэ олордохторуна устудьуоннартан хайалара эрэ тыыннаах испиири уолаттар иннилэригэр: «Кыайыыны сууйуоҕуҥ», — диэбитинэн уурар. НЕ ТАО
   Тыын- наах муннук көр муннук. [Ольга Матвеевна:] Сидоровна, Тима Максимов Дималыын тыыннаах муннукка куруолуктары көрсүөн-харайсыан баҕарар этэ ээ. И. Семёнов
   Оҕолор кинини тыыннаах муннуктарыгар аҕалан, кынатын тоһуппут турааҕы, куоскаҕа кутуругун аҥаарын быһа тартарбыт чооруоһу, эриэн үөнү, быыкайкаан дьуоһу уонна баҕаны көрдөртүүллэр. ОВИЛТ. Тыыннаах ыйааһын — тыыннаах сүөһү биитэр кыыл ыйааһына (идэһэ ыйааһына мантан атын буолар). ☉ Вес животного вживую, живой вес
   1976 сыллаахха 1316 сэнтиниэр тыыннаах ыйааһыннаах 1497 таба судаарыстыбаҕа туттарылынна. ПДИ КК
   Өрөмүөннүүр бөлөххө хаалбыт тыһы борооскулар биирдиилэрин тыыннаах ыйааһыннара ортотунан 320 киилэ буолбута. ДНС ЫСИИиУо
   Ыанар ынахха тыыннаах ыйааһыныттан уонна үүтү-аһы биэрэриттэн көрөн сууккаҕа 20 — 40 киилэҕэ диэри сиилэһи бэриллиэхтээх. САС

I
аат эб.
1. Сөбүлээбэт, абааһы көрөр, кэлэйэр, сэниир сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн аат тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает неодобрение, осуждение, сильное разочарование, пренебрежение, отвращение (употр. в основном с сущ.)
Манна Мохсойор баҕайы көһүннэ дуо? Суорун Омоллоон
Бэл, дьабара баҕайы тахсыбыт эбит: хороонун тула хаары илдьи кэспит. Н. Габышев
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай
Уолаттар баҕайылар акаарылара бөҕө! И. Гоголев
2. Ыйытар солбуйар ааттары кытта мунаарыы дэгэттэнэр. ☉ С вопросительными местоимениями приобретает оттенок сомнения и колебания
Дьиҥнээх аата ким баҕайы эбитэ буолла? Н. Якутскай
Туох баҕайы диэн суруйуохха сөбүй. «ХС»
II
сыһыан т. Саҥарааччы сэниир, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительноосуждающее отношение говорящего. Баҕайы, итини да билбэт. Били баҕайы, баар дуо?
III
эб.
1. Түмүктээх ааспыт кэмнээх туохтуур буолар форматын кытта хайааһын мэлдьи, эбэтэр элбэхтик буолбутун, оттон буолбат форматын кытта хайааһын мэлдьи эбэтэр биирдэ да буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего результативного времени в положительной форме выражает, что действие совершалось постоянно и многократно, а с теми же глаголами в отрицательной форме – то, что действие совершалось постоянно или не совершалось ни разу
Бу суолунан күһүн-саас сылдьыбыт баҕайыта. «ХС»
Билбит баҕайым – иһээччи Биир да тылыгар турбатаҕын, Арыгынан эмсэхтэнээччи Атас-доҕор буолбатаҕын. «ХС»
Ньыкаандыр киэһээҥҥи оскуола диэни истиитин истэрэ да, онно кимнээх үөрэнэллэрин туһунан үөйбэтэх-ахтыбатах баҕайыта. С. Федотов
Мин бэйэм чааһым үйэм тухары биирдэ да үҥсэн көрбөтөх баҕайым. Софр. Данилов
2. Хайааһын үгэс курдук буоларын көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает обычность совершения действия (употр. с гл. наст
вр.). Онон мин биир ньирэй оҕо оттон өлөр да баҕайы, төрүүр да баҕайы дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Киһи куруук оҕо сылдьыбат баҕайыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сааскы күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта. П. Ойуунускай
3. Хайааһын буолуохтааҕын туһунан кэпсэтээччини үөрэтэн-такайан этэри көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбыт этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает долженствование в конструкциях поучения и наставления собеседника (употр. с гл. наст
вр. в составе предложения, непосредственно адресованного собеседнику). Куталаах күөлгэ букатын да сөтүөлээбэт баҕайы. Т. Сметанин
Ынах эмиийин наһаа күүскэ тардыалаабат баҕайы. В. Яковлев
Өйдөөх оҕо сүрэҕэлдьээбэт баҕайыта. П. Ойуунускай
△ Дуо эбиискэни кытта сэмэлиир, сирэйхарах анньар дэгэттэнэр. ☉ С частицей дуо приобретает оттенок упрека и замечания
Учууталы кытта бу курдук кэпсэтэр баҕайы үһү дуо? Софр. Данилов
Үлэһиттэри кытта, ити курдук, санаа түһүүлээхтик, кэпсэтэр баҕайы дуо? В. Яковлев
Өлөн-алдьанан эрэри Өргөскө өтөрү түһэн, Өрүһүйэр баҕайыта дуо?!! П. Ойуунускай
4. Бэлиэни күүһүрдэр суолтаны көрдөрөр (үксүн даҕ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление признака (чаще всего употр. с прил.)
Арыт дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн ууну кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
Тыаллаах баҕайы күн этэ. П. Тобуруокап
Көр эрэ, иһэ ыраас баҕайы. С. Ефремов
△ Да, диэн эбиискэлэри кытта иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ С частицами да, диэн приобретает оттенок эмоционального усиления
Ычча! Тымныы да баҕайы! Күндэ
Сытар эбит ээ кини күтүр: улахан диэн баҕайы кыһыл эһэ! Суорун Омоллоон
«Маайыс, эн тахсыбытыҥ үчүгэй да баҕайы. Тууй-сиэ, көр, эмиэ сатаан кэпсэппэтим ээ. Өй кылгаһа диэн баҕайы»,– диэн курутуйа санаата Туллай. Н. Павлов
△ Сүнньүнэн буолуу сыһыаттарын кытта туттуллар. ☉ В основном употребляется с наречиями образа действия
Ол ыраах баҕайы иһэр киһиттэн хайдах ыйытабын. С. Ефремов
Эмискэ баҕайы ааттаах систиэмэ ырылыйан тахсыбыта. В. Яковлев
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями, выступающими в роли определений
Арай бу тиийбиппит, барбыт баҕайы мииннээх сыалаах эт үүтээммитигэр тардыллан турар буоллун. Далан
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
△ Хайаан сыһыат туохтууру кытта диэн эбиискэлиин эрэ туттуллар. ☉ С деепричастием на -ан употребляется только с частицей диэн
Ол түүн төбөм ыалдьан диэн баҕайы. Т. Сметанин
5. Ини эбиискэни кытта эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ С частицей ини выражает уверенное утверждение
Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Кини күрээбэтэх баҕайыта ини, таах тыл буолуо. «ХС»
Оттон кини тоҕо сырбатарый? Иэс күүппэтэх баҕайым ини. М. Доҕордуурап
6. Буолла эбиискэни кытта хайааһыны оҥоруон иннинэ саҥарааччы мунаахсыйыытын, муҥутахсыйыытын, билэ сатааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей буолла выражает сомнение, затруднение, желание разобраться, прежде чем совершить действие
Хайдах гыныах баҕайы буолла. Н. Неустроев
Син биир итиччэ сорунан баран, эргэ биэрси, хайдах-хайдах гыныах баҕайым буолла? Эрилик Эристиин
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
7. Дуу эбиискэни кытта саҥарааччы саарбахтааһынын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей дуу выражает сомнение, колебание говорящего
Үөһэ туох эрэ барыгылдьыйарга дылы этэ ээ. Былыт устарын көрбүт баҕайым дуу. Софр. Данилов
Хайыах баҕайыный? Баран ыйытан көрүөх баҕайы дуу. Н. Неустроев
Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов