сов., уязвлять несов. кого-что эмсэҕэлэт, уйан сирин тап, таарый (өһүргэт).

несов. 1. кого кэлиэкэ гын,оһоллоо, эмсэҕэлэт; 2. что, перен. (напр. машину) алдьат, хампарыт; 3. кого-что, перен. (нравственно) буорту гын.

несов., искалечить сов. кого--что 1. (причинить увечье) кэлиэкэ гын, оһоллоо, эмсэҕэлэт; 2. разг. (испортить, сломать) алдьат, хампарыт; 3. перен. (нравственно изуродовать) буорту гын.

туохт. Өстөөххө (күрэхтэһээччигэ) дьулурҕатык саба түс. ☉ Атаковать, ринуться в атаку (на противника)
Бурхалей кэнники тылга кииринэн сатыы атаакалыырга сөбүлэннэ. Эрилик Эристиин
Окуопа хастан сытар бандьыыттар төһөлөрүн билбэккэ да эрэ атаакалыыр букатын табыллыбат. Н. Якутскай
Биһиги аармыйабыт саҥаттан саҥа күүһүнэн эбиллэн өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан, киэр үүрэр. С. Васильев

туохт. Кими-тугу эмэ оһоллоон эмсэҕэлэт, өлөр. ☉ Нанести травму кому-л. (возможно, смертельную), увечить, поранить, ушибить
Миитэрэй дэҥнээбит хараҕын саба туттубутунан, хаҥас хараҕынан көрбүтэ, Мооһой Көстөкүүн атыттан түһэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Атаҕын улаханнык дэҥнээн, үлэлиир кыаҕыттан тахсан, Силип нөҥүө күнүгэр сыбыдах оҕуһунан дьиэлээбитэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэппириэмҥэ бу күн эмиэ булт тосхойботоҕо - баара-суоҕа биир куобаҕы дэҥнээбитэ. В. Яковлев

I
аат. Киһи, сүөһү тыҥатын, уҥуохтарын, онтон да атын уорганнарын эмсэҕэлэтэр, ураты бактыарыйанан тарҕанар, уһуннук эмтэниллэр олус сыстыганнаах ыарыы. ☉ Туберкулёз
Кэнники дьылларга бөлөхпүтүгэр Ноговицын диэн духуобунай сэминээрийэҕэ үөрэнэр киһи үлэлээбитэ (кини сэллик буолан өлбүтэ). П. Ойуунускай
Кедр эриэхэтин сиир буоллахха сэллигинэн ыалдьымыахха сөп. ДьДьДь
Сэллик диэн ааһан-араҕан биэрбэт сыстыганнаах ыарыы буолар, сэлликкэ сүөһү, дьиэ көтөрө уонна киһи ылларар. ТИиС
ср. тув. челбик ‘простуда; простуженный’, ДТС йелпик ‘дух болезни’
II
сыһ., кэпс. Сэдэхтик, убаҕастык. ☉ Не густо, не часто, редко, изредка
Күн киэһэрэн, күнүс тула көтөн дыыгынаспыт күйүгэстэр лаппа убаабыттар. Барбах, биирдээн эмэлээн, бэрт сэллик, оҕо оонньуур күүгүнэйин курдук, көтөн дыыгынаан ааһаллар. «ХС»

туохт.
1. Ким, туох эмэ тыынын быс. ☉ Убивать, забивать кого-л. (дичь, скот и т. д.)
Хайыы-үйэҕэ өстөөхпүтүн өлөрбүппүт диэн күө налах, харабыла эҥинэ суох, утуйа сытар дьоҥҥо Тиэтэйбит кэллэ да, туох да бокуойа суох, өлөртөөбүтүнэн барда. Эрилик Эристиин
Мин даҕаны дуолан тайаҕы кытта кубаны биир отууга өлөрөн, биир үтэһэҕэ үөлэн, булчут ахсааныгар киирбит үөрүү үөһүгэр сыттым. Т. Сметанин
2. Этиҥ хайа эмэ өттүн, чааһын эчэт, бааһырт, эмсэҕэлэт. ☉ Повредить, поранить, ушибить (напр., какую-л. часть своего тела). Илиитин өлөрбүт
□ Хайа хаара сууллан, өллөҕө диэн куттанным даҕаны… Хата туоххун да өлөрбөтүҥ дуо? Эрилик Эристиин
— Хайа, доҕор, хараххын бу туохха өлөрдүҥ? – Ити маска таарыйтардым. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Үлэлээн хамнас (харчы) ааҕыс, ыл. ☉ Заработать, подработать, получить деньги
Сопхуос буолбут кэннэ оннооҕор ортоку үлэһит икки-үс мөһөөхтөн итэҕэһи өлөрбөт. Далан
Хата, харчы өлөрөн эрдэҕэ! Мөһөөҕүнэн ылыа буоллаҕа, биһиги курдук уоннуу харчынан чыллырҕаппат. Н. Габышев
4. көсп. Бириэмэни, күнү-дьылы таах, тугу да гыммакка аһар. ☉ Праздно, бесполезно проводить время, убивать время. Бириэмэ өлөрө таарыйа булчут маҕаһыыныгар киирэн харах сымнатыахха
□ Сорохтор курдук бириэмэни таах өлөрбөккө, Сеняҥ аны норуотун интэриэһинэн олорор. Н. Лугинов
♦ Өлөрөн түһэр — мөккүөргэ хот, кыай. ☉ Сразить кого-л. (словом), выйти победителем в словесной перепалке
Ити тылынан эмээхсин өлөрөн түһэрдэ. ПП Дь

киэр ас — биир түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
Валентин Петрович кэлэн кууһаары гыммытын Клавдия Михайловна киэр анньар. Н. Якутскай
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Күндэ
Туманов илиитин киэр аста. Н. Габышев. Киэр бар — хантан эмэ бара оҕус, бара тарт, дьүгэлий. ☉ Уйди прочь, с глаз долой
Киэр баран Кэбэлийэ охсуохха. П. Ойуунускай
[Далбарай:] Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев. — «Күлүү-элэк оҥосто киирбит буоллаххына киэр бар, таҕыс!» Н. Якутскай
Киэр буол — киэр бар диэн курдук. [Ньукулай:] Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
Бар, киэр буол, сыакаар! — диэн киһитин сынньаары …… холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
[Хаҥыллай:] Эн бэйэҥ киэр буол, бэйэҥ дьүгэлий. Манна мин дойдум, мин төрүт буорум. И. Гоголев. Киэр бырах (быраҕылын) — 1) тугу эмэ эмискэ, туора элит, илгэн кэбис. ☉ Выбросить, отбросить прочь. [Светлана] абааһы көрөн, сиргэнэ-сиргэнэ үөнү ылан киэр бырахпыта; 2) көсп. үүрүлүн. ☉ Быть отброшенным назад, изгнанным
Кэлбиттэр киэр быраҕыллан, Турбуттар тосторун ылан, …… Өстөөхтөргө күрэнэллэр. И. Эртюков
Ити кэмҥэ Монголияҕа Сэбиэскэй Арассыыйаттан киэр быраҕыллыбыт үрүҥ гвардеецтар этэрээттэрэ хорҕойбуттара. И. Федосеев. Киэр гын — кими, тугу эмэ суох гын, хомуй, ханна эмэ илт. ☉ Убирать прочь с глаз, чтоб не видеть и не слышать
Бу сатананы киэр гын... Бэҕэһээ Трофимовтаах кыыстарын илиитин быһа хаба сыста диэн, бу ытынан сылтаан миигин мөҕөн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Суолбуттан киэр гын төрүт Хоргус, албын доҕоттору. И. Гоголев. Киэр диэ — аккаастаа, буолунума. ☉ Отказать кому-л. в чем-л.
Билигин да мин, оо, күндү доҕоруом, Бэйэҥ эрэ тэйитэн киэр диэбэтэргин, …… Баарбын барытын биэрэргэ бэлэммин. С. Данилов
[Матаҥныырап] Айталыынаны кытта кэккэлэһэ олордо, ону Айталыына киэр диэбэтэ. В. Протодьяконов
Лунин бэйэтэ даҕаны уон иккилээх уолу кытта уһуннук ыаһахтаһарын киэр диэбэт этэ. И. Тургенев (тылб.). Киэр илгэр — тугу эмэ бэйэтиттэн халбарытар курдук, эрчимнээхтик туора элитэн кэбиһэр. ☉ Отбросить, отшвырнуть прочь, выкинуть что-л. Тигэн эрэр этэрбэһин Тиэтэлинэн киэр илгэн, Ньилбэктэрин тэбэнэн, Дьэбдьиэй туран кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Даша …… сиргэммит курдук, сону киэр илгэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович, суруйа олорор уруучукатын илиитин таһынан киэр илгээт, ойон турда. Н. Лугинов
Киэр кыйдаа — киэр үүр диэн курдук. Сэттэ уон сааспытын туолларбыт даҕаны, Киэр кыйдыы сатыахха кырдьыбыт санааны! Эллэй
[Өлүөнэ халаана] Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Атаанныыр, амньыалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммыт аҕата. Баал Хабырыыс
Киэр кэбэлий — киэр бар диэн курдук. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Кэһиигин кытта Киэр кэбэлий! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
— Оттон, эн эмээхсиэн, манна дьону бутуйума, киэр кэбэлий, дьиэҕэр бар! А. Сыромятникова. Киэр тип — сирэн кэбис, ким эмэ тугу эмэ эппитин ылыныма. ☉ Отвергать, отметать
[Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар …… киэр тибиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Бу тезиһи ГФР атын дойдулардааҕы дьыалатын миниистирэ киэр тибэр. ПА
Биһиги өбүгэлэрбит …… саха киһитин сиэрин-майгытын киэр тибэр эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөптөөҕүн курдук саныыллара. «Кыым». Киэр уур (уурталаа) — тугу эмэ туора уур, уурталаа. ☉ Отложить, отставить в сторону что-л. Иһиттэрин киэр уурталаабыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эр киһи …… икки куобаҕы хостоон киэр уурталыыр. У. Нуолур
[Оҕонньор:] Кинигэни киэр ууран, Дьэ, сүүр, биллэр убайгар. А. Абаҕыыныскай. Киэр үүр — кими, тугу эмэ (хол., санааны) үүрэн, кыйдаан кэбис. ☉ Гнать прочь кого-что-л., отгонять
[Санааны] бэйэтиттэн киэр үүрэ сатыыр да, санаа сахсырҕа курдук арахсыбат. Амма Аччыгыйа
[Өрүүскэ:] Холкуостан киэр үүрүөххэ баар эйигин. Күндэ
Биһиги аармыйабыт …… өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан киэр үүрэр. С. Васильев. Киэр элит — тугу эмэ илииҥ таһынан туора, ыраах садьыйан кэбис. ☉ Отбросить, откинуть, отшвырнуть
[Оҕо] бэргэһэтин соһуйбут курдук киэр элиттэ. Суорун Омоллоон
[Алаарап] ботуоҥкатын киэр элитээт, икки илиитин быластаабытынан умса түстэ. Л. Попов
Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Киэр эс — 1) тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэн өрө күөрэтэн быраҕан, элээрдэн кэбис. ☉ Выбрасывать, выкидывать, отбрасывать, откидывать
Атырдьахтаах отун киэр эһэн үрэл гыннараат, оҕонньор …… күрүөҕэ иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] харчытын Мэхээлэ диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ; 2) көсп. кими, тугу эмэ суох гын, эһэн кэбис. ☉ Уничтожить, ликвидировать, искоренить
Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ эргэ олох эмэҕирбит силиһин. П. Тулааһынап
Ньиэмэс хааннаах ыттарын сир сирэйиттэн киэр эһиэхпит. ИИФ УС. Киэр этин — туохтан эмэ аккаастан, буолунума. ☉ Отказаться от чего-л. «Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ». Амма Аччыгыйа
Ньукулай Дорогуунап маҥнай байартан да киэр этиммэт. ФЕВ УТУ
Ленскэй сиэртибэ буолта... Мин Онтон сүрэҕим ыалдьан, ытаан, Туох баартан киэр этинэммин, Дьонтон тэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
♦ Киэр хайыс — кимтэн эмэ кэлэй. ☉ Отвернуться от кого-л., разочаровавшись
[Киирик:] Бу көмүһү бэйэбэр иҥэриннэхпинэ туох буолабыный? …… Төрөппүт оҕолорум киэр хайыһыахтара. С. Ефремов
ср. саг. кедэр, хак. кидер ‘запад, на запад; в сторону’