эргэр диэнтэн атаах.-аччат. Эргэрээхтээтэҕэ, маһа эмэҕирдэҕэ. Болот Боотур

көр моҥоо
Үйэтин моҕообут киһи.  Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа Оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҕообуттара. С. В асильев. Оҕонньорго, эмэҕирдэр даҕаны, үйэтин моҕообут дьиэтэ күндү буолаахтыан сөп. М. Доҕордуурап

туохт. Кэҕин, бытаар, тохтоо (ким-туох эмэ үүнэрин-сайдарын туһунан). ☉ Замедляться, задерживаться или останавливаться в росте, развитии
Хаһыҥ түһэн үлүтэн кэбистэҕинэ, кураан буолан буомтуйан хааллаҕына — бар-дьон санаалара түһэр: хаарыан көлөһүннэрэ халтайга хаалар. Күннүк Уурастыырап
Мин мөҕөрбүттэн, таһыйарбыттан буомтуйан эрэр оҕолор, хайыаххытый? Эһигини куһаҕан буолуҥ диэбэппин ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эдэр, үүнэр сааһыгар Күлүк Лухалаах хотоннорун ыылаах салгыныгар буомтуйбута, кэхтибитэ кинини эрдэ кырытыннарбыта, эмэҕирдибитэ. Н. Якутскай

туохт.
1. Өр сыл туран, сытыйан кэбирээ, бытарыйа сылдьар буол (мас үүнээйи, мас тутуу туһунан). ☉ Гнить, разлагаться, превращаться в труху (о древесине)
Өрдөөҕүтэ тутуллубут сорох бүтэй эмэҕирэр, эргэрэр, сылгы аалынаары да сиэрдийэ маһын тоһутуон сөп. С. Маисов
Куруҥ сиргэ эмэҕирбит мас харх гына сууллар. Я. Семёнов. Дьиэ акылаата эмэҕирэн, тэллэй буолан, туохха да бэриммэт буолбут. «Саха с.»
2. көсп. Сааһыран, кырдьан мөлтөөн бар (киһи туһунан). ☉ Слабеть, превращаться в развалину, дряхлеть (от старости)
Ээ, туох аанньа тахсыай ол биһигиттэн, эргэрбит, эмэҕирбит быстан эрэр былыргы көлүөнэ тобоҕуттан. Н. Лугинов
Кыыс оҕо эргэ барар сааһын мүччү түстэҕинэ, эрдэ эмэҕирэр. А. Бродников
Мин атаҕым араанньата ыалдьар. Туох эрэ туус мустар үһү. Бары да эмэҕирэн эрдэхпит. Охоноон эмиэ илиитэ көнтөс буолан эрэр этэ. «ХС»
3. көсп. Эргэр, эргэрэн умнуллан хаал, эргэрэн туттуллубат буол (хол., ханнык эмэ систиэмэ, түөрүйэ, өй-санаа туһунан). ☉ Устаревать, отживать свой век, становиться непригодным для чего-л. (напр., об общественно-политическом строе). Эмэҕирдэ, эргэрдэ, — дииллэр, Бу кэмҥэ марксизмы… Баал Хабырыыс
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ Эргэ олох эмэҕирбит силиһин, Түүнүгүрбүт үйэ хараҥа түгэҕин Түрбүөннэ түһэрэн түҥнэриҥ! П. Тулааһынап
Социалистическай тутууга үлэһиттэр пролетариат салалтатын эргэ, эмэҕирбит тутулу үрэйэр эрэ буолбатахтар, кинилэр …… саҥа уопсастыбаннай сыһыаннаһыылары үөскэтэллэр. ДИМ
◊ Эмэҕирэ сытыйыы т.-х. — хортуоппуй иһигэр түүнүктээх көҥдөйү үөскэтэн, буорту гынан барар ыарыы. ☉ Гниль сухая
Бу ыарыы (эмэҕирэ сытыйыы) хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйар. ФНС ССХА
Эмэҕирэ сытыйыы хаҕа бааһырбыт хортуоппуйу буулуур. ЛПМ ХХ

I
аат.
1. Киһи, харамай, үүнээйи төһө бириэмэ, хас сыл олорбута, үүммүтэ. ☉ Возраст
Дракон маһа сааһынан биэс-алта тыһыынча сылга тиийэр диэн сорох үөрэхтээхтэр этэр эбиттэр. Суорун Омоллоон
Мин икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолта. Эрилик Эристиин
△ Киһи эбэтэр харамай хас сыл олороро, үйэтин уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека или животного. Биһиэхэ билигин киһи сааһа ортотунан сэттэ уонтан лаппа таҕыста
2. Киһи олоҕун хайа эмэ кэмэ. ☉ Какой-л. период жизни человека (напр., о детских годах или годах молодости, старости), годы. Оҕо саас. Эдэр саас. Кырдьар саас. Үлэ сааһа
□ Н.К
Седалищев бэрт эдэр сааһыттан общественнай үлэҕэ кыттыбыта. Софр. Данилов
Кыра оҕо сааспыттан Кырдал күөҕэр хаампытым. П. Тулааһынап
3. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «үйэтигэр, хаһан да»; туохтуур буолбат форматын кытта ситимҥэ: «куруук, үйэтин тухары». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «никогда в жизни»; в сочетании с отрицательной формой глагола: «всегда, всю жизнь (напр., следовать правде)»
[Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Микиитэни аны сааһыгар илдьэ сылдьыа суох буолан баран, Дьөгүөрдээн дьиэтигэр төннөр. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй. Н. Якутскай
Өрүс саллар сааһыгар ылбатах арыыта. Н. Заболоцкай
♦ <Киһи> сааһа сарбыллар кэпс. — туохтан эмэ киһи доруобуйата кэбириир, үйэтэ кылгыыр. ☉ У человека сокращается жизнь под влиянием чего-л. (напр., тяжёлого труда, лишений и т. п.)
Ити курдук иэдээҥҥэ тиэрдэр испиир илиэһэй эбит …… сааһы сарбыйар, үйэни көҕүрэтэр. А. Софронов
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит, сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан, саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов. Саас баттаһа кэпс. — туохха эмэ сөптөөх сааһы аһарбакка, кырдьыах, сааһырыах иннинэ. ☉ Пока возраст позволяет, пока не поздно (делать что-л.). Үрдүк үөрэххэ киһи сааһын баттаһа, эдэригэр үөрэнэрэ ордук. Саас баттыыр (ылар) кэпс. — киһи, сааһа элбээтэҕинэ, кырдьар, мөлтөөн барар. ☉ соотв. годы берут своё
Саас баттаан төҥкөччү туттубут, …… Сөдүөт оҕонньор лөҥкөҥнөөн киирэн кэллэ. М. Попов
Эн биһикки төһө да кырыйдарбыт, төһө да саас ыллар, эр дьон ыралара буоллахпыт дии. «ХС». Сүүс сааскын быһа сиэ кэпс. — олус уһуннук, бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри олор. ☉ Жить до глубокой старости. Сүүс сааһын быһа сиэбит оҕонньор
◊ Сааскын сит — оҕо сааскын ааһан, улахан киһи сааһын туол. ☉ Достигать совершеннолетия
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Ама, кыра, сокуоннай сааһын ситэ илик кыыһы буруйдуу, хаайа сырыттахтарай? Н. Якутскай. Саас ортолоох — эдэр сааһын ааспыт түөрт уончалаах (киһи). ☉ Средних лет (о человеке в возрасте около сорока лет)
«Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой — саас ортотун эрэ ааспыт, …… киппэ көрүҥнээх киһи. И. Никифоров
Муннун анныгар тор курдук хара хойуу бытыктаах, саас ортолоох киһи. Д. Очинскай
II
1. аат. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы дьыл кэмэ (Саха сиригэр кулун тутар саҥатыттан ыам ыйа бараныар диэри). ☉ Весна. Быйыл эрдэ ириэриилээх саас буолла
□ Туманбудул күрэнэн, Тула сандал саас күлэр. Күннүк Уурастыырап
Умнубаппын түөрт уон биэс сыл сааһын, кыайыы күнүн. С. Федотов
2. сыһ. суолт. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы кэмҥэ, сааскы кэмҥэ. ☉ Весной. Саас хаар ууллар, сир хараарар
□ Коля балтыныын саас биирдэ луук үргүү сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт. Баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йаз, тюрк. яз, дьас, жаз ‘весна’
III
аат.
1. Туох эмэ бэйэбэйэтин кытта хатыспат, үчүгэйдик араҥаланар, арахсар курдук оннун булбута. ☉ Укладка чего-л. определённым образом, обеспечивающая отделимость слоёв; пробор (о волосах). Сүүмэх сап сааһа. Бугулламмыт от сааһа. Сааһын буллар. Сааһын алдьатыма
□ Кыыс …… баттаҕа харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан нап-нарыннык, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Бу ньыма сыарҕаҕа тиэйэрдээҕэр быдан дөбөҥ уонна от сааһын адьас үрэйбэт. Л. Габышев
2. Туох эмэ хос-хос утах эбэтэр араҥа буолан үүнүүтэ, хаҥааһына. ☉ Волокнистое или слоистое строение чего-л. (напр., растения). Мас сааһа
□ Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, кини төрдүн сааһа эриллэн долгуннанан хаалар. Суорун Омоллоон
[Кунаах] тэллэй этэ мас сааһынан тарҕанар, маһы алдьатан эмэҕирдэр. КВА Б
3. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «сааһын булларан, орун-оннугар буоларын курдук, ыпсаҕайдык». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «аккуратно, ладно (напр., сложить или разобрать что-л.), складно (говорить)». Сааһынан кыстаа. Саастарынан ылан уурталаа
□ Кыһыл тылы сааһынан Кырыытыттан суккуйда. Күннүк Уурастыырап
Били кырааскалаах барьер иһигэр ыйаммыт саһыллары, сааһынан ылан, наар-наар таҥнан бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Этин сааһа аһылынна — көр эт II
Маайа бу сэһэни истэ олорон хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
Дабыыт этин сааһа аһыллан устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур
◊ Эт сааһа — 1) киһи-сүөһү, харамай этэ хос-хос утах, дьураа курдук оҥоһуута. ☉ Волокнисто-слоистое строение тканей тела человека и животных. Тууччах этин сааһа бөдөҥ буолар
□ Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр икки өттүттэн күрэхтэһиилэригэр эрбии биитин, эт сааһын курдук тэбис-тэҥҥэ тардыаластылар. И. Алексеев; 2) киһи этинэн билгэтэ, тугу эмэ (хол., итиини-тымныыны) эбэтэр улахан куттаныыны, иэйиини этинэн билиитэ. ☉ Телесное ощущение человека как реакция на воздействие внешней среды (напр., тепла, холода) или на внутреннее состояние (напр., тревогу, страх)
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. Сэмээр Баһылай
Итини [суругу] ааҕаат, Кириһээн этин сааһа дьар гына түспүтэ. Д. Таас
Муусука дуораана, кинилэр эттэрин сааһынан сайа охсон киирэн, сылааларын, тоҥмуттарын ириэрэр. Г. Колесов; 3) көсп. киһилии сайаҕас өй-санаа, киһилии майгы (үксүн суох диэн тылы кытта төттөрү суолт. тут-лар). ☉ Чуткость, отзывчивость (обычно употр. с отриц. част. суох)
[Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов