сов. разг. иинэн-хатан хаал, кэҕин, буомтуй.

сов. 1. (о человеке) иин-хат, кэҕин, буорай, буомтуй; 2. (о растительности) иин-хат, кэҕин, төнүн.

буомтуй диэнтэн дьаһ
туһ. Тоҕо сүрэх буолбутай, Долгуйбат буоллаҕына?! Муҥурданыы буомтутуо, Муннугу буллаҕына. Р. Баҕатаайыскай

буомтуй диэнтэн хай
аата. Кини миигин өйүм-санаам буомтуйуутуттан босхолообута. «ХС»

көр буомтуй. Бу налыы өттө тураҥнаах буолан оҕурсу буомтура үүнэр
□ Биһиги ходуһаларбытын дьиҥнээх хаһаайын быһыытынан көрбөппүт-харайбаппыт
Түмүгэр ходуһа кырыһа чиҥиир, бытарыйар, ньуура алдьанар, үүнэр ото буомтурар. А. Петров. Модьуун ньирэйи буомтурдар. Ол эрээри эмис, доруобай ньирэй бу ыарыыга ылларбат. МСИ ССНьЫаУО

тааҕылаах уба- һа — нэктэллэммит түүлээх буомтуйбут убаһа. ☉ Вылинявший жеребёнок
Тааҕылаах убаһа үрэҕи таҥнары устан иһэр үһү (тааб.: тарыҥ). Сыһыынан кэмнээбит …… сылгы сүөһүбүттэн биир тааҕылаах убаһаны туораппакка таҥнары кыйдаан киллэриҥ! ПЭК ОНЛЯ III; тааҕылаах оҕо түөлбэ. — кыһыл оҕо. ☉ Грудной ребёнок (букв. ребёнок, завёрнутый в заячье одеяло)
Кини манна төрөөбүт. Мантан дьоно баралларыгар тааҕылаах оҕо эбитэ үһү. Нэртэ

I
туохт. Кими, тугу эмэ суохтаа, соҕотохсуй, санаарҕаа. ☉ Скучать, чувствовать себя одиноко, тосковать по кому-чему-л.
Билиҥҥи кэмҥэ дьон киинэни көрбөтөхтөрүнэ туорхаһыйаллар. «ХС»
Кинини өр көрбөтөхпүнэ, тылын-өһүн истибэтэхпинэ туорхаһыйабын. «Кыым»
II
туохт. Үчүгэйдик аһаабакка-сиэбэккэ иин-хат, үчүгэй аһылыгы суохтаа. ☉ Не удовлетворяться пищей, недоедать, худеть
Тулаайах оҕо буолан Туорхаһыйан, буомтуйан …… Үс үөстээх Үллэр Бүлүүбүттэн Өлүөхүмэҕэ киирбитим. А. Амбросьев. Хааллан турбут сылгы аҥаардас чычырбас окко астыммат, туорхаһыйар. В. Протодьяконов

аат. Аһыйбыт үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас. ☉ Творог (приготовляемый из скисшегося молока)
Тууйастаах иэдьэгэйдэрин билигин да тыыппакка сүбэлэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ Мурсай ойоҕо, элбэх баҕайы иэдьэгэйи ыга турдаҕына, ааны өҥөйөн туран ытыспын тоһуйбуппар, өрүү тылланаҕын диэн, дэлби мөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан, остуолга уурда. Р. Кулаковскай
Сакаастаабыт аспыт үксэ үрүҥ астан буолла. Хойуу сүөгэй, убаҕас сүөгэй, үүт, кымыс, иэдьэгэй онтон да атын. С. Васильев
♦ Иэдьэгэй мэйии фольк. - акаары, тугу да толкуйдаабат, быһаарбат. ☉ Тупица, мякинная голова
Куба буолабуола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, иэдьэгэй мэйии буолбат дуо кини. П. Ойуунускай
«Торуой хаамар үгэскин Тосту быһа хаалларан, Төрөппүт дьон үлэтигэр Көмөлөһөр туһунан Иэдьэгэй эт мэйиигэр Эмиэ өйдөөн көр!» - диэтэ. Р. Баҕатаайыскай. Иэдьэгэй эттээх фольк. - кэбирэх эттээх. ☉ Человек с нежным, белым, легко ранимым телом
Ол Үөһээ дойду үлүскэннээхтэрин улуу моҕой уот тыыннарын ириҥэ мэйиилээх, иэдьэгэй эттээх урааҥхай саха барахсан тулуйуо дии санаабаппын. П. Ойуунускай
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
◊ Иэдьэгэй уута - иэдьэгэйи оҥорорго тахсар убаҕас. ☉ Жидкий отстой творога, сыворотка
Салҕалаан тиийээхтээн иэдьэгэй уутун истэ. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ балтараа нэдиэлэ буолла аҥаардас от силиһинэн уонна аһыы иэдьэгэй уутунан аһаабытым. Пьесалар-1960. Иэдьэгэй эрбэһин - сыыс от көрүҥэ. ☉ Вид сорной травы. Бу сири иэдьэгэй эрбэһин былдьаабыт. Иэдьэгэй эриэн - быдьына-быдьына харалаах эриэн (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ В крапинку, крапчатый (о масти коровы)
Иэдьэгэй эриэн ынах.  Мукугур муостаах, муунта үүттээх Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх, Боппууда үүттээх иэдьэгэй эриэн Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
ср. монг. эдьэгэй 'сметана'

1. даҕ.
2. Тас өттүн, кытыытын диэки сыыйа кэтирээн, сарайан тахсар, тэрэччи тэбэ сылдьар. ☉ Широкий, с широкими краями, полями
   Хара тэрэгэр сэлээппэтин кэтэн кэбистэ. А. Сыромятникова
   Түү синньигэс чиргэл умнастаах уонна умнас икки өттүнэн тэнигир, ордук нымса тэрэгэрдээх. ББЕ З
   Тэтэркэй өҥнөөх биэстии тэрэгэр эминньэхтэрдээхтэр. МАА КРЯСБТ
3. Сараадыйан тахсыбыт, сарайа сылдьар (хол., кулгаах, муос). ☉ Широко расставленный, торчащий в разные стороны (напр., о рогах); оттопыренный (напр., об ушах)
   Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
   Саарба кылгас тэрэгэр кулгаахтарын тиирэн, тыа киэһээҥҥи тыынын чуҥнуур. Н. Борисов
   Лөкөй тэрэгэр муостара биир тэҥник долгуйа хамсыыллар. Н. Борисов
   Элбэх эҥин-эҥин күөллэригэр Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах, Күтүр улахан балыктар Көҥүл үөскэтэлээн, Устуталаан мөлбөрүспүттэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
   △ Тиирэ тэбэ сылдьар, үтэн тахсыбыт (дьахтар түөһүн этэргэ). ☉ Выпирающий, торчащий (о женской груди)
   Кууһуохха айылаах Кумуулаах тарбахтаах, Мэтэгэр бэйэлээх Тэрэгэр эмиийдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуута сирэйигэр, толору тэрэгэр түөһүгэр, көнө чоруун атахтарыгар туох эрэ киһини угуйар, ымсыырдар баарга дылы. Э. Соколов
   Сүрэҕэ күүскэ тэбэриттэн тэрэгэр түөһэ кыараҕас бэриэнньигин көппөҥнөтөрө. С. Курилов (тылб.)
   ◊ Тэрэгэр сүгэ көр тэрээк
   Үһүс сылыгар тэрэгэр сүгэ курдук буолан баран, биитэ туора сүгэни уктаабыта. Саха сэһ. II
   Мас суора туран тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсубута. Н. Неустроев
   Кыра тэрэгэр сүгэнэн синньигэс хахыйаҕы иккитэ-үстэ сэниэтэ суохтук оҕуста. Д. Кривошапкин

даҕ. Эмискэ саба биэрэр олус куһаҕан сыттаах; хос амтаннаах. ☉ Резкий, неприятный, вонючий (о запахе); с неприятным привкусом
Эдэр үүнэр сааһыгар Күлүк Сүөдэр Лухалаах хотоннорун ыылаах салгыныгар буомтуйбута. Н. Якутскай
Оттуллубут мастара бүтэн, уулара оргуйбата, ол иһин ыылаах сиикэй хаар уутун истилэр. «ХС»
△ Ураты (сыт); туох эрэ хос (амтан). ☉ Особый, специфический (о запахе); с каким-л. привкусом
Ыраас хаар ыылаах сытын кытта мутукча чэбдик сыта эмиэ чахчы илгийэн биллэр. Амма Аччыгыйа
Буспут дыняны хайа быспыт курдук ыылаах ыраас сыттаах буолар эбит. Күрүлгэн
Пастернак силис аһа сытыы сыттаах, ыылаах минньигэс амтаннаах. ЛПМ САЛАК
◊ Ыылаах мас бот. — сымнаҕас хаптаҕай иннэлээх, бөдөҥ туораахтаах бэс бииһэ мас (Саха сирин соҕуруу өттүгэр хайаҕа үүнэр). ☉ Дерево из семейства сосновых с мягкой плоской хвоёй и большими шишками, разновидность пихты (растёт в гористой местности Южной Якутии)
Уу чуумпу, ыылаах мас лабаалара иһиллэр-иһиллибэттик суугунууллар. «Чолбон»
Ыылаах мас Алдан диэки хайаларга үүнэр. АНК ТСТЗС
Сибииргэ харыйа пихтаны (ыылаах маһы) кытта бииргэ хараҥа мутукчалаах тайҕаны үөскэтэр. КВА Б. Ыылаах харыйа бот. — эмискэ саба биэрэр сыттаах, сытыган харыйа. ☉ Разновидность ели с резким запахом. Ойуур балаһатын хоту өттүгэр тымныыны ордук тулуйумтуо мастар үүнэллэр: харыйа, бэс, ыылаах харыйа, сыалаах мас (кедр) уо. д. а. КЗА АҮө